Raisa vervulde bijrol met glans

Raisa Gorbatsjova (67), de vrouw van de voormalige Sovjet-president Michail Gorbatsjov, is maandag in Duitsland overleden. De Russen gingen hun eerste en enige First Lady pas vlak voor haar dood waarderen....

PAS aan het eind van haar leven, toen ze in een ziekenhuis in het Duitse Münster werd behandeld voor leukemie, sloten de Russen haar in de armen. Ze stuurden de echtgenote van ex-Sovjet-president Gorbatsjov massaal beterschapskaarten, telegrammen en zelfgebrouwen kruidendrankjes. De tv volgde het ziekteverloop bijna van dag tot dag. De beelden van Gorbatsjov die met betraande ogen terugkwam van een bezoek aan zijn vrouw, wekten sympathie en medeleven in het hele land.

'Dit echtpaar is onafscheidelijk, ze kunnen niet zonder elkaar', schreef het weekblad Argoementy i Fakty. 'Vroeger ergerden we ons daaraan. Nu geven we het respect dat hen toekomt.'

De Russen stonden perplex toen Raisa Gorbatsjova midden jaren tachtig voor het eerst aan de zijde van haar man in het openbaar verscheen. Van zijn voorganger werd pas bekend dat hij was getrouwd toen zijn weduwe zich tijdens de begrafenis over kist boog. Dan Raisa! Ze stond op staatsieportretten niet achter maar naast haar man, vergezelde hem op zijn werkbezoeken, en bestond het tijdens officiële diners niet alleen om haar mond open te doen, maar zelfs om haar man in de rede te vallen. Hoewel haar naam in de fotobijschriften in de Pravda ontbrak, begrepen de Russen dat ze geen genoegen nam met de onzichtbare rol die de politbureau-vrouwen altijd hadden gespeeld.

In een land waar je uren in de rij moest staan voor een fatsoenlijk paar schoenen, keken de mensen met afgunst naar haar gouden sandaaltjes en elegante garderobe (op maat voor haar gemaakt in het Moskouse Huis der Mode). Ze vonden Gorbatsjova maar een spilzieke dame, die de priviliges van haar positie gebruikte voor haar ijdele grillen.

Terwijl Moskou fluisterde over 'de tsaritsa', betoverde Gorbatsjova het Westen. Ze stal de show van Nancy Reagan tijdens de Amerikaans-Russische topontmoetingen, bezocht in Londen liever de kroonjuwelen dan het graf van Karl Marx, en ging uit winkelen met haar American Express Card. In westerse ogen was ze 'de muze van de perestrojka', het levende bewijs dat er een frisse wind door het Kremlin waaide.

In werkelijkheid was Raisa Gorbatsjova (geboren Titorenko) een typische vertegenwoordiger van de naoorlogse Sovjet-elite. Ze kwam uit een straatarm spoorwegarbeidersgezin, verdiende een gouden medaille voor haar schoolprestaties, en mocht aan de prestigieuse Moskouse Staatsuniversiteit marxistische filosofie gaan studeren. Daar, op dansles, werd ze het hof gemaakt door Michail, een ambitieuze en knappe rechtenstudent. Ze trouwden, en verhuisden naar Zuid-Rusland toen hij daar een baan kreeg. Gorbatsjova promoveerde op een onderzoek onder de Sovchoz-boeren, maar net als andere Sovjet-vrouwen werd van haar verwacht dat zij ook het huishouden deed. Toen ze eens doodmoe thuiskwam van haar werk vond ze op de aanrecht een briefje van Michail: 'Lieverd, je hebt vergeten zout in de borsjtsj te doen.'

Gorbatsjova had een grote hekel aan de vervolgingen van de Stalintijd - haar grootvader was door de geheime politie geëxecuteerd - maar geloofde in het communisme en was verontwaardigd over 'de tendens de hele geschiedenis van de Sovjet-Unie af te doen als een opeenvolging van fouten en misdaden'. Ze had het belerende van een marxistische professor; of het nu de echtgenotes van buitenlandse staatshoofden of gewone Sovjetburgers waren, ze kon het moeilijk laten hen les te geven over welk onderwerp dan ook.

Gorbatsjova was zonder twijfel de belangrijkste adviseur van haar echtgenoot. 'Michail Sergejevtisj en ik spraken over alles,' zei ze vorig jaar. 'Over mijn werk en over het zijne. Helemaal in de jaren van de perestrojka. Maar wie zegt dat ik de beslissingen nam, die kent Gorbatsjov niet.' Ze had het moeilijker met de onceremoniële manier waarop haar man zijn post als president moest opgeven dan hijzelf. Het stak haar dat buitenlandse leiders die vroeger de rode loper voor hen hadden uitgelegd, na 1991 het contact meden om Jeltsin niet voor het hoofd te stoten.

Raisa Gorbatsjova was de enige First Lady die Rusland in deze tijd heeft gekend. Het was een bijrol op het politieke toneel, die haar blootstelde aan veel kritiek, maar die ze met glans heeft vervuld.

Meer over