PVV en Denk woedend om onthulling dat NCTV hun politieke partijen in de gaten hield

Terrorismecoördinator NCTV hield politici in de gaten en berichtte politie en gemeenten hierover in rapportages. Vooral de politieke partijen PVV en Denk bevonden zich in het vizier.

Willem Feenstra en Menno van Dongen
Geert Wilders presenteert de lijsttrekker van de PVV voor de gemeenteraadsverkiezingen in Rotterdam. Beeld ANP
Geert Wilders presenteert de lijsttrekker van de PVV voor de gemeenteraadsverkiezingen in Rotterdam.Beeld ANP

Verontrustend, zo noemt hoogleraar ict en recht Frederik Zuiderveen Borgesius het nieuws dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) in het geheim heeft gerapporteerd over politieke partijen. ‘De staat is zo machtig dat diensten als de NCTV alleen mogen doen wat expliciet wordt toegestaan door de wet, waarover democratisch is besloten’, zegt hij. ‘Maar dit is gebeurd zonder wettelijke grondslag.’

De omstreden rapportages zijn onderdeel van zogeheten weekberichten van de NCTV. Het bericht van 1 december 2017, bijvoorbeeld, gaat over een ‘demonstratietour’ van Tweede Kamerlid Geert Wilders, met als belangrijk thema ‘discriminatie van Nederlanders’. Wilders plaatst ‘Nederlanders’ tegenover ‘buitenlanders’, staat er. Daardoor wordt ‘al bestaande polarisatie’ verscherpt en kan het ‘voor sommigen bijdragen aan een voedingsbodem voor radicalisering’.

Op zich zijn zulke waarschuwingen over het gedrag van de PVV-leider niet nieuw. Ze zijn al tientallen keren geuit door politici, deskundigen en opiniemakers. Wat deze woorden anders maakt, wat ze meer gewicht geeft, is dat ze zijn opgeschreven door een ‘monitorspecialist’ van de terrorismecoördinator. En dat ze in een vertrouwelijk document zijn verstuurd naar ministeries, gemeenten, politie en buitenlandse inlichtingendiensten.

‘Meten met twee maten’

Na een WOB-verzoek van NRC maakte het ministerie van Justitie en Veiligheid onlangs 159 weekberichten van de NCTV openbaar. Daardoor wordt niet alleen zichtbaar dat de overheidsinstantie online informatie verzamelde over politici en politieke partijen, maar ook dat die informatie in officiële, vertrouwelijke rapportages werd gedeeld.

Zo ook in het weekbericht van 26 januari 2017, waarin de partij Denk ter sprake komt. Op salafistische en jihadistische facebookpagina’s gaat het steeds vaker over ‘de hypocrisie en het meten met twee maten’ van de overheid, staat er. Volgens de NCTV ‘schuilt het gevaar erin’ dat ook in gematigde kringen weerklank is voor dat geluid. ‘Het idee van het meten met twee maten leeft namelijk breder (in moslimgemeenschappen) en wordt ook politiek uitgedragen door Denk’, aldus de coördinator. ‘Dit kan wantrouwen aanwakkeren tegen de overheid en voedt mogelijk antidemocratische tendensen.’

Belangenverstrengeling

De passages over politieke partijen liggen gevoelig. Als onderdeel van het ministerie van Justitie en Veiligheid blijft de NCTV in de openbare periodieke ‘dreigingsbeelden’ juist weg bij de politiek, om de schijn van belangenverstrengeling te vermijden.

Volgens Zuiderveen Borgesius, hoogleraar aan de Radboud Universiteit, staat de NCTV ‘niet los van de politiek’. In theorie zou het mogelijk zijn dat een minister van Justitie een politieke concurrent laat onderzoeken. ‘We zitten nu niet in zo’n zwart scenario, het lijkt er eerder op dat de NCTV in zijn enthousiasme wat te ver is gegaan. Maar dat soort risico’s moet je zo veel mogelijk uitsluiten.’

Vorig jaar moest toenmalig minister van Justitie Ferd Grapperhaus in de Tweede Kamer uitleg geven over de werkzaamheden van de NCTV, nadat NRC had onthuld dat de dienst in strijd met de wet privacygevoelige informatie van burgers verzamelde en deelde. Grapperhaus verzekerde de Kamer toen dat de terrorismecoördinator politici alleen voor de ‘eigen veiligheid’ volgt. Met de verzamelde informatie zou verder ‘politiek helemaal niets worden gedaan’.

Woede

Het maakt de woede bij politici nu des te groter. Denk gaat een klacht indienen bij het ministerie van Justitie en Veiligheid en de Autoriteit Persoonsgegevens. Partijleider Farid Azarkan wil weten welke informatie is verzameld, wat de grondslag hiervoor was en wie de informatie heeft gekregen. ‘Wij worden weggezet als partij die het politiek salafisme omarmt’, zegt hij. Volgens hem is sprake van gevaarlijke framing. ‘Wij doen mee aan de democratische rechtsorde en omarmen de Grondwet.’

‘Wat een smerige vuilspuiterij van de NCTV’, twitterde Wilders dinsdag. ‘De PVV is in het geniep in de extreemrechtse hoek geduwd en daarmee zijn alle PVV’ers ten onrechte gebrandmerkt als fout.’ Dat is volgens Wilders ‘zeer kwalijk en totaal onacceptabel’. ‘En de voor onze beveiliging verantwoorde [sic] NCTV blijkt ons dus te haten’.

Een woordvoerder van de NCTV laat weten dat de weekberichten definitief verleden tijd zijn. ‘Ik snap dat dit gevoelig ligt, daarom zijn we er vorig jaar mee gestopt.’ Met deze berichten wilde de dienst ‘partners informeren, zodat zij de weerbaarheid kunnen verhogen. Als je weet wat speelt, kun je bepaalde signalen beter in de gaten houden.’

De terrorismecoördinator richt zich op het ‘duiden van fenomenen in de samenleving, zoals extreem-rechts of salafisme’, zegt de woordvoerder. ‘Uitspraken die veel tractie krijgen, vallen extra op. Soms worden die gedaan door politici, zo komen ze in die weekberichten terecht. Niet omdat we ze hebben gevolgd.’

‘Het verkeerde lijstje’

De bevoegdheden van de NCTV zijn al sinds vorig jaar onderwerp van discussie. Als het aan het kabinet ligt, krijgt de terrorismecoördinator in ieder geval bij wet de mogelijkheid bepaalde persoonsgegevens te verwerken, zoals politieke voorkeur, geloofsovertuiging of ras. Of de Kamer daarmee akkoord zal gaan, in de loop van dit jaar, is onzeker. Het wetsvoorstel is kritisch ontvangen door adviesorganen.

‘In de systemen van de NCTV terechtkomen is vanwege de potentiële impact een van de ingrijpendste dingen die iemand kan overkomen’, waarschuwde de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) eind maart. ‘De NCTV deelt immers analyses met andere organisaties, en de kans is groot dat zij daarop actie zullen ondernemen.’

Volgens AP-voorzitter Aleid Wolfsen zet het wetsvoorstel ‘de deur open voor een surveillancemaatschappij, waarin op grote schaal, zonder goed toezicht, gevoelige informatie over burgers wordt verzameld en gedeeld. Zonder dat mensen zich goed kunnen verweren. We hebben met de toeslagenaffaire gezien wat er met de levens van mensen kan gebeuren als ze op ‘het verkeerde lijstje’ terechtkomen.’

Ook CTIVD, de toezichthouder op de inlichtingendiensten AIVD en MIVD, is kritisch over het voorstel, dat in de wandelgangen zou worden aangeduid als het ‘NCTV-wetje’. ‘De verstrekkende bevoegdheden worden onder de rechtstreekse verantwoordelijkheid van de minister van Justitie en Veiligheid gebracht zonder dat deze rol van de minister nader is ingekaderd’, stelt de toezichthouder. ‘Dit maakt de wetgeving kwetsbaar voor politieke willekeur en maakt de regelgeving intransparant.’

Meer over