PvdA absoluut niet voorbereid op vertrek Kok

Niets duidt erop dat er in de PvdA wordt nagedacht over de opvolging van Kok, terwijl alles erop wijst dat de partijleider bezig is aan zijn laatste periode, aldus Omar Ramadan....

HET vervullen van de vacatures die aftredende partijleiders achter laten, geschiedt niet volgens de regels van een open sollicitatie. Het is een machtsstrijd die zich volledig achter de coulissen voltrekt. Voor de kiezer lijkt het alsof de nieuwe voorman of -vrouw zich plots aandient, niet zelden met beschamend gestuntel.

Dat was bijvoorbeeld het geval bij het heengaan van VVD-lijsttrekker Frits Bolkestein, niet lang na de formatie van het huidige kabinet. Hans Dijkstal werd naar voren geschoven om de voorzittershamer in de fractie over te nemen, maar vice-premier Annemarie Jorritsma werd de sterke figuur in het kabinet. Bij komende parlementsverkiezingen zal nog moeten blijken wie definitief de staf van Bolkestein overneemt.

Ook D66 toonde een vermakelijk schouwspel na het vertrek van Hans van Mierlo. De voorman van de vrijzinnig-democraten verklaarde bij zijn afscheid over zijn opvolger dat het een meisje was geworden. Maar na een lange lijdensweg droeg Els Borst dat leiderschap toch maar over aan Thom de Graaf.

Het CDA spant de kroon. Elco Brinkman, de gedoodverfde opvolger van Ruud Lubbers, ging al spoedig onderuit. Het resultaat van dit gehannes was het verlies van twintig Kamerzetels bij de verkiezingen van 1994, en raakte de partij bovendien haar status als natuurlijke regeringspartij kwijt. Opvolger Heerma moest daarop voortijdig het veld ruimen voor De Hoop Scheffer.

Zoals dat ook gold voor Bolkestein, Van Mierlo en Lubbers is Wim Kok, de partijleider van de sociaal-democraten, een politiek zwaargewicht met een gezag dat tot buiten de muren van de eigen club reikt. Hij is premier voor alle Nederlanders en bezorgde de PvdA vorig jaar dan ook een riante electorale zege.

Maar wat te doen als Kok van zijn welverdiende rust gaat genieten? Het is maar zeer de vraag of de PvdA lering trekt uit de gebeurtenissen die zich rond de wisseling van de macht bij andere politieke partijen hebben afgespeeld. Niets duidt erop dat er reeds wordt nagedacht over de opvolging van Kok, terwijl alles erop wijst dat de partijleider bezig is aan zijn laatste periode. Als Paars-II valt over de Bijlmerenquête of het referendum, zal Kok er waarschijnlijk meteen de brui aan geven.

Het Kamerlid Adri Duivesteijn gaf eerder een aanzet tot het debat over het vertrek van Kok toen hij sprak over een zichtbare kopgroep van partijleden die in aanmerking komen voor de te vergeven topposities.

Ik stel me daarbij voor dat een handvol mensen van voldoende kaliber voor de functie van lijsttrekker, fractievoorzitter of partijvoorzitter door het partijbestuur als zodanig worden aangemerkt. Deze kandidaten in spe kunnen zich dan warmlopen door optredens in de media en een actieve inzet bij activiteiten in de partij.

Een open discussie over het profiel en de personele invulling van het leiderschap kent velerlei voordelen. Kijkend naar het Britse Labour, zien we hoe haar schaduwkabinet zich ten tijde van het Tory-regime reeds klaarstoomde voor de wisseling van de wacht. De nieuwe premier, mochten de Engelse sociaal-democraten de verkiezingen winnen, was geen verrassing. Tony Blair had al voor zijn gang naar Downingstreet 10 alle gelegenheid om zichzelf en zijn partij een allure van regeerders te geven. Hoe node mist de PvdA een dergelijke cultuur.

De kopgroep van kandidaten voor het partijleiderschap omvat in ieder geval Ad Melkert. De voormalige minister van Sociale Zaken maakte bij zijn aantreden als fractievoorzitter een vliegende start. Tegen het einde van de kabinetsformatie verving hij Jacques Wallage en profileerde het eigen gezicht van de fractie tegenover het tweede kabinet-Kok. Op de valreep wist hij nog wat wijzigingen in het regeerakkoord voor elkaar te krijgen. De kritiek uit de eigen gelederen die Wallage trof, als zou hij regentesk de scepter zwaaien over de fractie, heeft Melkert nog niet bereikt.

De kopgroep telt onvermijdelijk iemand die is verbonden met de vakbeweging. De lotsverbondenheid tussen bond en partij is dan wel in het slop geraakt, maar nog steeds prijkt de FNV op het curriculum vitae van menig PvdA-kaderlid. Juni vorig jaar ging Lodewijk de Waal, de net aangetreden voorzitter van 's lands grootste vakcentrale, bij de Jonge Socialisten het debat aan met zijn voorganger Johan Stekelenburg.

Beiden bleken bereid de partij waarvan zij lid zijn te bedienen met uitgebreide adviezen en kritiek. De huidige burgermeester van Tilburg noemde een coalitie met het CDA en GroenLinks op het oog zelfs beter dan paars, maar het valt uiteraard te bezien hoe snel deze outsiders hun vrijzinnigheid laten varen als ze op het pluche zitten.

Ook een minister zal niet kunnen ontbreken in de kopgroep. Het is echter zeer de vraag of we daarbij moeten denken aan de mannen met een lange staat van dienst, die zo talrijk zijn in het PvdA-smaldeel van dit kabinet. Bram Peper, Klaas de Vries en Jan Pronk ontmoetten bij hun (her)aantreden vorig jaar als kabinetslid al lichte weerstand.

Wat dat betreft oogsten bewindspersonen als Evelien Herfkens en Job Cohen meer bijval. Maar waar de eerste zetelt op een departement dat moeilijk leidt tot landelijke bekendheid, bezit de staatssecretaris van Justitie juist een te penibele portefeuille. Mocht Herfkens echter in staat zijn naamsbekendheid te verwerven, bijvoorbeeld via debatten in de partij, en indien Cohen het asielzoekersbeleid op orde krijgt, dan zien we hier succesvolle kandidaten.

Helaas lijken jongelingen als Rick van der Ploeg en Willem Vermeend niet bestand tegen de mythe dat men de pensioengerechtigde leeftijd moet naderen om de hoogste verantwoordelijkheid te dragen.

In de fractie lijkt er, op de voorzitter na, verder geen serieuze kandidaat aanwezig. Of toch wel? Ook de voorzitter van de Tweede Kamer is natuurlijk lid van de PvdA-fractie. Jeltje van Nieuwenhoven heeft ruime ervaring opgedaan met het politieke bedrijf, onderhoudt goede contacten met de partij en geniet een stijgende populariteit onder degenen die straks weer de gang naar de stembus maken.

Samen met Melkert, De Waal of Stekelenburg, Herkens en Cohen past Van Nieuwenhoven dan ook voortreffelijk in een kopgroep van aspiranten voor het lijsttrekkerschap.

Meer over