Puur geluid

In het dorpje Doodstil loeien net als elders de lawaaimachines die stress veroorzaken. Waar is het nog wel stil en hoe kan dat?

DOOR WILMA DE REK

'Volop privacy en genieten van de stilte', had de site van In the Middle of Nowhere beloofd. In The Middle of Nowhere is een leuke bed and breakfast in de buurt van het Friese dorpje Warfstermolen, vlakbij Lauwersoog. Een blatend schaap, mogelijk het geluid van een tractor; meer ga ik er niet horen, verzekert eigenares Marguerite van der Linden. En zien zal ik er trouwens ook niet veel; weilanden, slootjes en 's avonds in de verte het licht van de vuurtoren van Schiermonnikoog. Wat een paradijs!

In de hoek van het appartement dat als bed and breakfast dienst doet, staat een klein televisietoestel. 'Sommige gasten gooien daar kwaad een handdoek overheen: ze willen het ding niet zíén', zegt Van der Linden. 'Hier komen mensen die rust zoeken. En die vinden ze ook. Iedereen gaat blij de deur uit.'

Inderdaad blaat er 's nachts tot twee keer toe een schaap, verder hoor je niets. Behalve dan het tikken van de wekker. Het is een merkwaardige wekker; eentje die in de loop van de nacht steeds harder gaat tikken. Een handdoek eroverheen helpt niet. Hij kan wel in een keukenkastje. Maar gedempt getik is ook getik, zeker als het verder stil is.

Oordopjes in dan maar? Meteen hoor ik mijn hartslag. En mijn adem. En, nog steeds, de wekker. Het is al met al een takkeherrie.

Stilte bestaat niet. Niet hier, in Warfstermolen, en ook niet in het verderop gelegen dorpje Doodstil. Zelfs niet in de stilste plaats van Nederland, in de Kaapse Bossen bij Maarn, waar een stiltebankje staat met een tekst van Henriette Roland Holst erop ('De stilte der natuur heeft veel geluiden'). Nergens is stilte. Kwestie van luchtdruk: waar luchtdruk is, is geluid. Stilte bestaat alleen in de ruimte. Als mensen zeggen dat ze behoefte hebben aan stilte, bedoelen ze meestal dat ze behoefte hebben aan de afwezigheid van bepaalde geluiden, van hínderlijke geluiden; van geluiden die ze ervaren als lawaai.

Je hebt mensen die uren wakker kunnen liggen van de bromtoon van hun ijskast. Anderen worden gek van het geluid van een auto die minutenlang stationair draait. Een hond die maar blijft blaffen; een brommertje dat door de stad knettert; een vliegtuig dat gaat landen. Meisjes in de trein die hoog, schel en schreeuwerig de laatste roddels doornemen. De buurman met zijn ellendige bladblazer.

Maar als je die buurman een leuke buurman vindt, klinkt de bladblazer helemaal niet zo erg. Spelende kinderen op straat: de een wordt er gestoord van, een ander glimlacht vertederd. En de stationair draaiende auto klinkt hinderlijk omdat je onbewust denkt aan de nare gassen die hij uitstoot. Iedereen beleeft geluid anders.

'De belangrijkste factor die bepaalt of geluid lawaai wordt, is of je je eraan ergert', zegt gedragsbioloog Hans Slabbekoorn van de Universiteit Leiden. 'Er zijn mensen die onder uiterst lawaaiige omstandigheden leven of werken en daar helemaal geen last van hebben. Die naar Formule 1-wedstrijden gaan en het geluid van brullende auto's als prettig ervaren, omdat ze daar positieve associaties bij hebben. Lawaai is subjectief. En stilte dus ook.'

Komende zondag is uitgeroepen tot 'dag van de stilte'. Het is de tweede keer op rij; de eerste dag van de stilte had plaats op zondag 30 oktober 2011. Initiatiefnemer van de dagen van de stilte is stilte.org, een 'platform door en voor mensen die stilte belangrijk vinden'. Stilteplaatsen en stiltebijeenkomsten moeten ervoor zorgen dat er meer stilte komt, in de samenleving.

Want het gaat slecht met de stilte. Er is veel minder van dan vroeger. Dat komt omdat allerlei activiteiten machinematig zijn. Verkeer is de grootste lawaaifactor: snelwegen, vliegtuigen, treinen. Maar ook binnenshuis zijn allerlei apparaten voortdurend bezig met het produceren van herrie. Vaatwassers, stofzuigers, wasmachines, citruspersen, elektrische tandenborstels. Als er geen wasmachine of staafmixer loeit, staat de televisie aan.

Slabbekoorn: 'Je kunt nauwelijks een bezigheid verzinnen of er is wel een motor voor nodig en een motor veroorzaakt lawaai.'

Hoewel de ervaring van lawaai of van stilte dus subjectief is, zijn er wel een paar algemeenheden.

1. Over het algemeen raak je aan continue geluiden het snelst gewend. Zoemtonen, bromtonen: na een tijdje hoor je ze niet meer.

2. Zich herhalende geluiden die verder geen betekenis hebben - tikkende wekkers, kerktorens, het zachte en regelmatige (let op de woorden 'zacht' en 'regelmatig') gesnurk van je geliefde - filter je over het algemeen weg. Ze komen wel in je oren aan, maar niet in je hersenen; je moet echt moeite doen om het geluid dat je de hele tijd hoort, ook daadwerkelijk te hóren.

Snurken

Hans Slabbekoorn: 'Regelmaat is van belang en verder de voorspelbaarheid. Dus is het snurken van je geliefde is niet erg als het in een kalm tempo gaat. Maar als het onvoorspelbaar gesnurk is waar af en toe een fluitje bijkomt of een reutel, dan kan het vervelend worden. Aan regelmatig pulserende geluiden raak je sneller gewend dan aan onregelmatig pulserende geluiden. Regelmaat, ritme: daar zijn we op ingesteld. Iedereen weet aan welke kant hij een baby moet vasthouden: links, zodat de baby de hartslag hoort. Het ritme van de hartslag werkt geruststellend.'

3. De geluiden die je storen, zijn doorgaans onverwachte en onregelmatige geluiden. Daarvan raak je hormonaal in een toestand waarin je ook terechtkomt als je ergens van schrikt. Hans Slabbekoorn: 'Je lichaam maakt zich klaar om actie te ondernemen: de flight or fight response. Dat is een natuurlijke reactie die heel handig is als er een auto aankomt waarvoor je moet wegrennen. Maar die toestand moet niet te lang duren. Op korte termijn is stress positief, maar wanneer het chronisch wordt en je voortdurend het idee hebt dat je moet wegrennen, gaat het tegen je werken. Een continue staat van paraatheid houdt niemand lang vol. Je raakt vermoeid, je wordt gevoeliger voor ziekten, voor depressies of wat dan ook. Chronische stress tast je hele systeem aan.'

Scooters

Nummer 1 op de lijst 'vervelende geluiden' zijn scooters en brommertjes. Slabbekoorn: 'Ze zijn onvoorspelbaar en oncontroleerbaar en ze worden geassocieerd met het soort jongens waar we bang voor zijn, pizzakoeriers bijvoorbeeld. Wanneer je er dan eentje hoort, denk je onbewust aan de mogelijkheid dat ze je kind aanrijden.'

Het is dus niet zozeer de aanwezigheid van geluid die negatief werkt op het gestel, het is de stress die dat lawaai door zijn associaties veroorzaakt. Maar puur geluid doet ook wel iets, zegt Slabbekoorn: 'Er is onderzoek gedaan op scholen rondom vliegvelden waaruit bleek dat de cognitieve vaardigheden van kinderen te lijden hebben onder lawaai. Meer lawaai staat gelijk aan minder focus. Dan gaat het dus niet om stress, maar om wat informational masking wordt genoemd: dat er niet genoeg concentratie is op het moment dat er informatie wordt aangeboden.'

Stilte is goed voor de concentratie. Maar stilte is niet noodzakelijk. Slabbekoorn: 'Als je op een feestje bent en om je heen staat iedereen te praten, kun je zelf ook makkelijk een gesprek hebben met iemand; maar als achter je drie keer je naam wordt genoemd, dan raak je de draad kwijt. Niet omdat het een hard geluid is, maar het is een geluid dat betekenis heeft voor jou, dus wordt je aandacht daar naartoe getrokken. Je hebt maar één plek van attentie, akoestisch gezien. Je kunt maar één geluidsstroom tegelijk volgen. Mensen - en dieren - kunnen inzoomen, focussen. Daardoor kun je in een drukke omgeving prima meedoen aan een gesprek. Maar tegelijk naar een tweede gesprek luisteren, dat gaat weer niet. Je kunt perceptueel maar op één plek tegelijk zijn.'

Stilte is in. Je hoeft maar even te googlen en de meditatieweekends, kloosters en retraitemogelijkheden tuimelen je tegemoet. Mensen die naar stilte snakken, hebben niet zozeer behoefte aan de afwezigheid van geluid, maar aan rust, aan afzondering, aan eenzaamheid. Stilte is dan iets waaraan je je kunt opladen, zoals je de telefoon oplaadt door een stekker in het stopcontact te steken.

Nieuw is die behoefte niet. In allerlei religies wordt stilte al eeuwen gezien als een noodzakelijke omstandigheid om in contact te komen met jezelf of met iets hogers. En trouwens niet alleen in religies.

'Nergens kan een mens zich rustiger en ongestoorder terugtrekken dan in zijn eigen ziel', schreef Marcus Aurelius in de tweede eeuw na Christus in zijn Persoonlijke notities. 'Vooral als hij in zijn binnenste zulke vaste overtuigingen heeft dat hij, zodra hij zich daarin verdiept, zich meteen volkomen gerust voelt. En met gerustheid bedoel ik niets anders dan innerlijk op orde zijn. Die afzondering moet je jezelf steeds gunnen, en zo jezelf vernieuwen.'

Wat ook zo fijn is aan stilte: dat er geen woorden aan te pas komen. Evolutionair gezien is taal een behoorlijk uit de hand gelopen mensendingetje waarmee veel tijd heengaat. Je zou kunnen stellen dat de ene helft van onze woorden opgaat aan het veroorzaken van misverstanden en de andere helft aan het rechtzetten daarvan - en dan ben je niet eens zo héél erg aan het overdrijven.

Seks

Hoe plezierig het kan zijn om te communiceren zonder woorden, ervoer de Britse schrijver Tim Parks. In Leer ons stil te zitten (2010) beschrijft hij zijn eerste bezoek aan een meditatiecentrum in de Italiaanse Alpen. Vijf dagen lang mag hij niet lezen, schrijven, roken of seks hebben. Praten mag ook niet. 'Na de ochtendsessie gingen we om half zeven ontbijten. We pakten een bord, gingen in de rij staan voor de kleine tafel die volgeladen was met voedsel, we bedienden onszelf en gingen daarna, zwijgend, aan de grote tafel zitten eten. Ik had nooit gedacht dat dat zo plezierig kon zijn. Iedereen at langzaam en met smaak. En elk gezicht straalde rust en waardigheid uit, waardoor je je ongewoon gelukkig ging voelen dat je mens was. Er werd niet om aandacht gebedeld, er werd niet geflirt, er vormden zich geen kliekjes, niemand stelde zich aan, niemand werd voorgetrokken. Kortom, er zat geen verhaal in.'

Of stilte heilzaam is voor lichaam en geest durft gedragsbioloog Hans Slabbekoorn niet te zeggen. 'Ik denk wel dat geluid veel bijdraagt aan hoe je de wereld ervaart. Een klooster met lawaai ervaar je niet als een klooster en als je op een drukke markt in een stad het geluid uitzet, voelt het niet meer als een markt. Je hebt die uitdrukking dat een foto meer zegt dan duizend woorden; maar een geluidsopname zegt weer meer dan duizend foto's.'

Oren en ogen werken samen in hoe we onze omgeving beleven. Slabbekoorn: 'Het geluid van de televisie bijvoorbeeld is zo dominant omdat je niet alleen geluid hoort, maar ook beelden ziet. Andersom werkt het ook. Je hoeft in een stad maar een haagje bomen neer te zetten, of een struikgewas en mensen ervaren het verkeerslawaai meteen als minder dominant. Niet omdat het lawaai daadwerkelijk zachter klinkt, maar omdat ze er groen bij zien, dat voor andere associaties zorgt.'

Maar heeft de mens nou stilte nodig, of niet? Slabbekoorn: 'Het ligt aan de persoonlijke beleving van je geluidsomgeving. Je huidige gemoedstoestand speelt daarbij een rol, eerdere ervaringen ook. De één vindt rust in lawaai en wordt gek van de stilte, de ander ervaart het precies andersom.'

Misschien is stilte wel psychisch.

Gegarandeerd stil (2)

Parachutespringen

Na het geluid van ronkende vliegtuigmotoren, het suizen van de wind tijdens de vrije val en het klapperen van de parachute die opengaat, is het nagenoeg helemaal stil. Mensen die een helm dragen, en dat doen de meesten, ervaren zelfs absolute stilte. Klein detail: voor deze unieke stilte-ervaring moet men wel tegen alle natuurlijke neigingen in zichzelf op 4 kilometer hoogte boven een willekeurig eiland, Texel bijvoorbeeld, uit een vliegtuig werpen.

Gegarandeerd stil (1)

Stiltebankje

In het Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug staat een stiltebankje op de zogenaamd stilste plek van Nederland. Stichting Natuur en Milieu heeft in 2003 geluidsmetingen gedaan in vier natuurgebieden en Utrecht won. Tot dusver het goede nieuws, want echt stil is het er niet. Geluiden van de snelweg en spoorbaan van 2 kilometer verderop zijn duidelijk hoorbaar en er vliegt regelmatig een vliegtuig over het park.

undefined

Meer over