Punk chic

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: de heilige Catharina.

Wieteke van Zeil
Meester van de Lucia-legende. Virgo inter virgines ('Maagd onder de maagden'), 1480-'89; olieverf op paneel; 108 x 171 cm. Beeld Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel
Meester van de Lucia-legende. Virgo inter virgines ('Maagd onder de maagden'), 1480-'89; olieverf op paneel; 108 x 171 cm.Beeld Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel

Het wil nog niet helemaal lukken met de combinatie beauty en brains. Tuurlijk, het kan prima samengaan, maar helemaal soepel voelt het lang niet voor iedereen. Neem de VN-mensenrechtenadvocate die deze week 'de vrouw van George Clooney' werd en lang niet in alle mediakoppen een naam kreeg: Amal Alamuddin. Neem Emma Watson ­- 'het Harry Potter-meisje' - die een dijk van een speech over sekseongelijkheid gaf voor de VN, waarop naast veel steun ook een onbedaarlijke bak haattweets volgden en de 'onthulling' van ­(nep-)­naaktfoto's. En dan blijkt de nieuwe Miss America ook nog eens zo slim dat ze de vraag wat te doen tegen Islamitische Staat beter beantwoordt dan Barack Obama (volgens Last Week ­Tonight-presentator John Oliver). Als een vrouw te mooi is, is op zijn minst haar intelligentie verdacht, op zijn meest al vergeten.

Zo ook met de heilige Catharina hier, afgebeeld als Vlaamse adel in satijn, goud, parels en bont. De heilige uit de 4de eeuw was lang een beroemdheid, omdat ze geleerd was en niet met de keizer wilde trouwen. Volgens de legende werden de vijftig slimste redenaars in het keizerrijk erbij gehaald - ze overtuigde hen met gemak, met haar logica en wijsheid. Ze nam het op voor de minder bedeelden. Toen moest ze maar dood, vond de keizer.

Iets vreemds

Maar als ik die glanzende mantel zo zie, vraag ik me af of de 16de-eeuwse kijker daar nou meteen aan dacht. Ze hing, samen met haar collega-martelaressen op dit schilderij, in de rederijkerskamer van de Onze-Lieve-Vrouwe Kerk in Brugge. Zagen de rederijkers een medegeleerde of een Brugse schone? De schilder deed behoorlijk zijn best om met dit schilderij ook de rijkdom van Brugge te tonen: een steenrijk handelscentrum, toen, waar luxe stoffen werden gemaakt.

Toch is er iets vreemds aan Catharina's kostuum: die kostbare mantel van d'r is gedecoreerd met het rad waarmee de keizer haar wilde doden. Wie dacht dat de combinatie moordwapens en mode was uitgevonden in de punktijd door Vivienne Westwood: zie hier een vijf eeuwen oudere voorloper. Geen spijkers, pistolen of kogels, maar wielen. Vier beval de keizer er, voorzien van zagen en spijkers, die tegen elkaar in draaiden. Twee kwamen van boven op Catharina af, twee van onderen. Kijk, zo gingen die mannen dus met afwijzing om, toen.

Maar Catharina van Alexandrië had God aan haar zijde en de wielen vielen uiteen. Oké, zei de keizer, laten we dan toch trouwen. Nee bedankt, zei Catharina, mijn trouw is aan Christus. Toen werd ze publiekelijk onthoofd - een lot dat, helaas, sommige vrouwen nu weer beschoren is als ze geleerd en gebekt zijn, zoals vorige week nog mensenrechtenactiviste Samirah Salih al-Nuaimi in Mosul.

Detail van Meester van de Lucia-legende. Virgo inter virgines ('Maagd onder de maagden'), 1480-'89; olieverf op paneel; 108 x 171 cm. Beeld Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel
Detail van Meester van de Lucia-legende. Virgo inter virgines ('Maagd onder de maagden'), 1480-'89; olieverf op paneel; 108 x 171 cm.Beeld Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel

Vreemd als het is als je erbij stilstaat, heeft de kunst de gewoonte om heiligen te voorzien van de wapens waarmee ze werden omgebracht. Wel zo handig, dan kun je ze meteen herkennen. Sint Laurentius bijvoorbeeld poseert doorgaans met het rooster waarop hij verbrand werd, Sint Sebastiaan met pijlen die zijn lijf doorboorden. Sebastiaan werd zo de beschermheer van de jagers, zie pijlen, en Laurentius van koks, bakkers, kolenbranders en brandweermannen.

Bij vrouwelijke heiligen gaat dat nog een stapje verder, en worden de moordinstrumenten onderdeel van hun modieuze kostuums. Zo staat Catharina hier met een bizar agressief martelwerktuig op haar mantel, voor de gelegenheid afgezet met parels, heel erg punk chic te zijn. Een beetje verwarrend wel, bij een geleerde martelares, maar minstens zo stoer.

Meer over