Proust en Poetin

Ineens waren ze daar weer, zelfs vet op de voorpagina. Rusland bevriest het CFE-wapenverdrag, dat grenzen stelt aan het aantal tanks en troepen in Europa....

Arie Elshout Proust en Poetin

De terugkeer in de actualiteit van deze afkortingen heeft op mij hetzelfde effect als bij Proust het dopen van een madeleine-koekje in een kop thee: het roept de herinnering op aan een zeker verleden, in dit geval de Koude Oorlog. Maar het gaat verder dan dat: het verleden wordt niet alleen opnieuw beleefd, tegelijk is er de onbestemde vrees dat het wordt gereactiveerd.

Gelukkig kan dat laatste niet. Dat wat er was, zal er niet weer zijn. Althans, niet in dezelfde vorm. Het verleden is iets dat nog slechts in ons hoofd bestaat. Er is alleen het heden, en daarin zijn de omstandigheden zo anders dan vroeger dat een kopie van de Koude Oorlog uitgesloten is. Destijds hielden Oost en West elkaar zwaarbewapend in een bijna verstikkende omklemming. Tegenwoordig leven we in een ongedeeld Europa, de Oost-Europeanen zijn vrij en de tegenstellingen tussen het Westen en de Russen die er zijn, zijn niet ideologisch van aard.

Er is dus geen reden bang te zijn voor een terugkeer naar het verleden. Maar dat wil niet zeggen dat we de toekomst met een gerust hart tegemoet kunnen zien.

Eeuwenlang – ook ver voor de Koude Oorlog – onderhield de Euraziatische mogendheid Rusland een gecompliceerde en stekelige relatie met het Westen. Het zou best eens kunnen dat dit oude boek heropend wordt en er een nieuw hoofdstuk bij krijgt, gezien het aanzwellende tromgeroffel van president Poetin en zijn mannen. De moderne uitvoering van het traditionele machtsspel zal nieuwe varianten omvatten, maar ook de bekende geopolitieke constanten, zoals Amerika’s rol in Europa en de positie van de Europeanen tussen twee grote buiten-Europese mogendheden in.

Hoe zullen de Europese landen, vooral Duitsland, zich houden onder een hernieuwde confrontatie tussen Rusland en Amerika? En blijven de Amerikanen zich verplicht voelen Europa’s veiligheid te garanderen? Deze strategische vragen uit de periode van het Oost-Westconflict kunnen een nieuwe urgentie krijgen als de verslechtering van de relatie tussen Washington en Moskou zich ook werkelijk doorzet. Dan zal het interessant zijn – om niet te zeggen: spannend – om te zien welke antwoorden er in de huidige tijd zullen volgen.

Tussen 1947 en 1989 was het geregeld crisis binnen het westerse kamp. De Amerikanen wantrouwden West-Duitse pogingen een eigen dialoog te beginnen met het Oostblok. En omgekeerd vreesden de West-Europese regeringen dat de Amerikanen nooit tot het uiterste zouden gaan in de verdediging van West-Europa, uit angst voor Ruslands strategische kernarsenaal dat het Amerikaans grondgebied onder schot hield. Maar uiteindelijk hield de NAVO de rijen gesloten, handhaafden de VS de koppeling tussen Amerika en West-Europa’s veiligheid en troefden ze de Russen af.

Die westerse eengezindheid is weg. Amerika, Duitsland en Frankrijk zijn van elkaar vervreemd geraakt, Europa is uiteengevallen in een pro- en anti-Amerikaans blok, het is niet meer het centrale strijdtoneel in de wereldpolitiek, dat is nu het Midden-Oosten en Azië, maar over de aanpak van de problemen daar heerst ook hopeloze verdeelheid.

Het zou kunnen dat Ruslands nieuwe assertiviteit iedereen doet terugschieten in het oude gelid. Maar het zou ook kunnen van niet. Maart 2005 meldde de Financial Times dat de Russische minister van Defensie bij zijn Amerikaanse collega Rumsfeld had gevraagd hoe de VS zouden reageren als Moskou zich terugtrok uit het INF-verdrag. Volgens een Amerikaanse en Russische bron zou de Amerikaan hebben geantwoord dat het hem niks kon schelen. Het Pentagon sprak dat meteen tegen. Maar in hetzelfde bericht kwam een oud-wapenonderhandelaar aan het woord, volgens wie het vooral China en Europa zou raken als de Russen zich niet meer zouden houden aan het verbod op kernraketten voor de middellange afstand. ‘Op de VS zou het niet direct van invloed zijn.’

Hier worden Amerika’s en Europa’s veiligheid ontkoppeld. Misschien is er sinds 1989 (val van de Muur), 2001 (11/9) en vooral 2003 (Irak) meer en structureel veranderd dan ons lief is. Als Rusland onverhoopt liever kiest voor confrontatie dan voor coöperatie met de democratische landen, kan het nog gebeuren dat we achteraf het verwaarlozen van de band met Amerika zullen betreuren als een gevaarlijke vorm van Europese lichtzinnigheid.

Meer over