Column

Probeer motief daders juist wel te doorgronden

Samy Amimour (28) was een rustige jongen. Hij groeide op in een nette wijk in een Parijse voorstad, in een 'verwesterd' gezin: vader werkt in de handel, moeder in het buurtwerk, Samy maakte zijn school af en kreeg een baan als buschauffeur.

Het huis van terrorist Samy Amimour en zijn ouders. Amimour was een van de mannen die betrokken was bij de aanslagen in Parijs. Hij vertrok twee jaar geleden naar Syrië. Beeld AFP
Het huis van terrorist Samy Amimour en zijn ouders. Amimour was een van de mannen die betrokken was bij de aanslagen in Parijs. Hij vertrok twee jaar geleden naar Syrië.Beeld AFP

Maar op zijn 19de veranderde hij. Hij begon, schrijft Sander Becker in dagblad Trouw, 'thuis stiekem te bidden'. Hij keerde zich af van zijn ouders, ging een djellaba dragen, liet een sikje staan. Hij raakte in de ban van radicale internetpredikers. In 2012 vertrok hij naar Syrië. Hij kwam nog één keer terug in Parijs, op vrijdag de 13de, om onschuldige mensen te vermoorden in concertzaal Le Bataclan. Daar blies hij zichzelf op.

Wat kan er in godsnaam gebeurd zijn in het hoofd en hart van deze Samy? Hoe kan het dat een jongen van de leeftijd van mijn kinderen, zo'n jochie dat bij hen op de peuterzaal zat en met licht accent 'Hoofd, schouders, knie en teen' zong, veranderde in een moordmachine? Geen kind droomt ervan om later moordenaar te worden. Wat dreef Samy? Waarom maakte hij zoveel levens kapot? Waarom lukt het zijn ouders - zijn vader reisde nog naar Syrië om hem te redden - niet om hem van zijn dwaling te weerhouden?

Ik wil het allemaal weten. En over de andere moordenaars ook. Tot in detail. En als ik voor de klas stond zou ik er met mijn leerlingen over willen praten. Begrijpen jullie er iets van?

Volgens Elma Drayer moeten we dat niet willen, een 'abjecte heilsleer' doorgronden. En daar schrok ik nu weer van.

Volgens Drayer zijn 'de luitjes' van IS 'glashelder over hun beweegredenen': iedereen die zich niet onderwerpt aan hun ideologie moet dood. Daar heeft ze gelijk in, behalve dat dit geen beweegredenen zijn maar hun doel. Weer iets anders zijn hun motieven, en de achtergronden daarvan. We kunnen er niet omheen die te analyseren, willen we verdergaan met ons leven in een gemengde samenleving. Dat is niet hetzelfde als begrip tonen, en al helemaal niet hetzelfde als goedpraten.

Wat bewoog deze moordenaars? Wat bezielde Hitler, Stalin, Mao, Pol Pot? Ik wil er telkens over lezen en er films over zien, vanuit zo veel mogelijk invalshoeken. Literatuur en film bieden de kans je te verplaatsen in moordenaars, slachtoffers, verkrachters en waanzinnigen zonder er zelf een te zijn, zonder die barre levens te hoeven leven. Verbeeldingskracht helpt. Zo veel verschillen we niet van die personages.

Taboes helpen niet. Het is niet zinvol om te beweren dat deze uit naam van Allah gepleegde massamoord 'niets met religie te maken heeft'. Dit is totaal geperverteerde godsdienstbeleving. Dat wil niet zeggen dat de moordenaars 'psychopaten' zijn. Was het maar waar. Voor zover bekend gingen ze weloverwogen te werk en zijn ze redelijk opgeleid. Ze komen evenmin allemaal uit ontspoorde gezinnen en lugubere getto's. Zo simpel is het niet.

Radicalisering heeft wél vaak te maken met 'niet erbij horen', met een wij en een zij. Daarin heeft Beatrice de Graaf gelijk. Wie zich buitengesloten voelt is eerder geneigd zich thuis op internet te verschansen in een wereld van opzwepende machopraat en onthoofdingsfilmpjes. Lees het indrukwekkende verhaal van Mahmoud Tighadouini, over zijn ontsporing en de weg terug.

Misschien is het makkelijker om de islam te omzeilen als je niet in een buurt woont waarin de helft van de bewoners in Allah gelooft, of lesgeeft aan een klas waarin 80 procent moslim is. Dan wil je toch weten hoe het is voor je buren, voor je leerlingen, om soms te worden vereenzelvigd met moordlustige radicalen. En wat dat dan weer voor effect heeft op hun zelfbeeld en vertrouwen in de samenleving.

Op school zitten jongeren om te leren nadenken over de wereld. In die zin helpt onderwijs op den duur altijd. Maar je wordt er niet vanzelf een nobel mens. En je kunt leraren niet zomaar opzadelen met het taakje om leerlingen te deradicaliseren.

School kan wel een rol spelen in het afbreken van de muur tussen een 'wij' en een 'zij'. Een kind dat zich veilig en gezien voelt, en deel uitmaakt van een groep zal minder snel afdrijven. Dat streven is niet soft, maar een keiharde noodzaak.

Aleid Truijens is schrijfster, literatuurrecensente en biografe.
Reageren? opinie@volkskrant.nl

Meer over