President Rachmonov heeft niet voldoende macht om vredesakkoord met rebellen uit te voeren Tadzjikistan bestaat nog slechts uit gewapende groepen

Het is moeilijk bij te houden wie de baas is in Tursunzade, de aluminiumstad in Tadzjikistan, waar de mensen graag over vrede spreken maar nog liever vechten....

New York Times

TURSUNZADE

De buschauffeur werd daarna verdreven door een taxichauffeur en zijn bende die voornamelijk uit Afghanistan-veteranen bestond. Het huis van de buschauffeur werd in brand gestoken en zijn moeder werd doodgeschoten.

Het is niet verwonderlijk dat de huidige machthebber in de stad, de even taaie als opvallende voormalige taxichauffeur Kadir Abdullajev, een man des vredes is en dat zijn eerste doel is te ontkomen aan het lot van zijn voorganger. 'Iedereen wil leven', zegt hij, omgeven door zijn met automatische geweren gewapende strijdmakkers. 'Iedereen wil vrede en vrede zullen we brengen, zo gauw mogelijk.'

Elders in deze voormalige Sovjet-republiek is het niet anders. Tadzjikistan is een bergachtig land, dat door Rusland en ander landen in de regio lange tijd werd gezien als de voorste verdedigingslinie tegen militante moslims die uit het naburige Afghanistan naar het noorden zouden willen trekken.

In Tadzjikistan wordt over vrede gesproken, maar ook niet meer dan dat. President Imomali Rachmonov tekende in december in Moskou een bestandsovereenkomst met zijn belangrijkste tegenstanders. De overeenkomst had een einde moeten maken aan de burgeroorlog, die vier jaar heeft geduurd.

Maar toen Rachmonov met het document aankwam in de hoofdstad Dusjanbe deed hij bitter weinig om er enig gewicht aan te geven. Het akkoord werd onmiddellijk verworpen door zijn staf.

Waarnemers gaan zo ver te beweren dat zelfs in het onwaarschijnlijke geval dat Rachmonov werkelijk vrede zou willen (waarmee hij zijn toch al povere machtsbasis verder zou verzwakken), hij niet eens voldoende invloed heeft om een akkoord tot stand te brengen. 'Van een echte staat is hier geen sprake', zegt een westerse diplomaat in Dusjanbe. 'Er bestaat een reeks gewapende groepen die om de macht aan het vechten zijn.'

Ondanks de aanwezigheid van 25 duizend Russische militairen is de sociale orde volkomen in elkaar gezakt, erger dan waar ook in het gekwelde voormalige Sovjet-imperium. De oorlog heeft Tadzjikistan veranderd in een lappendeken van gebiedjes die steeds onafhankelijker worden. De leiders heersen over wraakzuchtige clans en verdienen hun geld met de handel in opium, wapens, katoen en delfstoffen.

Iedere ambtenaar van enige betekenis lijkt een krijgsheer te zijn geworden. Of als hij dat niet is, schatplichtig te zijn aan een krijgsheer, of zowel het een als het ander.

Van hun legertjes gaat steeds meer dreiging uit en ze zijn ook hoe langer hoe minder gedisciplineerd geworden. Op het platteland zijn ze ertoe overgegaan waarnemers van de VN te ontvoeren en te bedreigen en in Dusjanbe is het vermoorden van Russische soldaten routine geworden.

'Ik ben er niet meer trots op dat ik een Tadzjiek ben', zegt Habibullah Abdurrazakov (59 jaar), een van de bekendste acteurs en theaterdirecteuren van het land. Hij verwijst naar de rijke Perzische culturele erfenis en zegt: 'Ik had nooit gedacht dat wij, met een zo rijk cultureel verleden, in slechts zeventig jaar Sovjet-overheersing in beesten konden worden veranderd.'

Volgens sommige academici is het fout gegaan met het land toen Stalin er een strook afhaalde waarop de belangrijkste steden lagen: Boechara en Samarkand. Die werden bij Oezbekistan gevoegd. 'Stel je Frankrijk voor zonder Parijs', zegt historicus Kamal Atojev. 'De Tadzjieken verloren hun cultuur, hun tradities, hun literatuur. Al het andere is hierbij vergeleken nauwelijks het noemen waard.'

Het is allemaal zo verward dat de vraag waar de schuld ligt nauwelijks een duidelijk antwoord kan opleveren. Het vechten begon hier in de nadagen van de Sovjet-Unie toen de Tadzjieken in opstand kwamen tegen de plaatselijke communistische leiders.

Tegen het einde van 1992 ontbrandde een burgeroorlog tussen de verschillende regionale clans, waarvan sommige werden gesteund door Moskou en andere hun heil zochten in Afghanistan.

De opleving van de islam speelde een krachtige rol. Wie een nieuwe orde in Tadzjikistan wenste, zocht aansluiting bij de moslims. Die gebruikten hun godsdienst om hun aanhang te verenigen en zich te onderscheiden van de voormalige communisten die nu hun belangrijkste tegenstanders waren. Sindsdien zijn er, volgens gematigde ramingen, meer dan 30 duizend mensen omgekomen. Rachmonov heeft er weinig door gewonnen. Hij heeft maar een paar stukken van zijn land echt in handen. Zelfs de hoofdstad moet hij delen met zijn tegenstanders.

Een van zijn problemen is, dat hij maar weinig respect afdwingt bij de clanleiders. Hij is een uitgesproken zwakke leider en het land is niet alleen overgeleverd aan de commandanten van de rebellen die precies doen wat ze willen, maar ook aan officieren van het regeringsleger die zich niets gelegen laten liggen aan wat de regering zegt. En de regering is niet bij machte de weerspannigen tot de orde te roepen.

Op 4 december werd een konvooi van VN-waarnemers omsingeld door de presidentiële garde, op honderd kilometer van Dusjanbe. De officieren van de garde zette de waarnemers in het gelid, met de bedoeling ze te executeren. Maar omdat hun ondergeschikten juist arriveerden, schoten ze niet. Een week later vond een soortgelijk incident plaats. De executie van VN-waarnemers ging toen niet door omdat het 'vuurpeloton' werd gestoord door een passerende jeep. Die werd opgeblazen met granaat; de waarnemers mochten gaan.

Tijdens een derde incicent, op 20 december, werden zeven waarnemers ontvoerd. De dader, een voormalige oppositie-commandant die nu in dienst van de regering zou opereren, dreigde het zevental te doden. Bovendien zou hij dertig bommen laten ontploffen bij de hoofdstad. Zijn eis was de instelling van een gedemilitariseerde corridor, waardoor een aantal van zijn mannen, die in Afghanistan waren komen vast te zitten, naar huis zouden kunnen gaan.

De dag daarop stemden de VN in met de beslissing van president Rachmonov om toe te geven. De regering stuurde helikopters waarmee de mannen uit Noord-Afghanistan naar Faizabad werden gebracht.

De waarnemers werden vrijgelaten. Iedere buitenlander vreest sindsdien dat alle strijders in de bergen nu weten wat je met ontvoeringen kunt bereiken.

Meer over