AnalyseEuropadebat

President Biden moet beseffen dat de Europese trein is doorgereden

Kan Europa met Joe Biden in het Witte Huis weer achteroverleunen? Die tijd lijkt voorbij. Een deel van de Tweede Kamer zal woensdag in een debat met minister Blok aandringen op meer Europese assertiviteit en zelfstandigheid, maar zal veel scepsis moeten overwinnen.

Kan Europa met Joe Biden in het Witte Huis weer achterover leunen?Beeld AFP

Met Joe Biden krijgen de VS een voor deze tijd atypische president, die de verwantschap met Europa nog diep voelt. ‘Zonder een stabiele alliantie, valt alles uit elkaar’, zei hij vorig jaar tegen een Europees publiek in München.

Maar vier jaar Trump hebben veel Europeanen ervan doordrongen dat de automatische piloot niet langer volstaat. ‘Strategische autonomie’ is het containerbegrip dat de Europese aspiraties weerspiegelt. Europa moet meer dan voorheen zelf leren denken, zichzelf op tal van terreinen kunnen verweren – en kunnen optreden. Dat laatste zo mogelijk met de Amerikanen, zo nodig zonder.

Financieel

Op tal van gebieden is het denken daarover in Europa op gang gekomen: van defensiesamenwerking tot de bescherming van strategische industrieën, van digitale soevereiniteit tot de relatie met China. Maar de echte revolutie dit jaar was financieel: de EU zette de grootste stap in tijden door hun herstelplan van honderden miljarden euro te financieren via grootscheeps gezamenlijke uitgifte van schuldpapier.

Deze Europese revolutie lijkt echter aan Den Haag voorbij te trekken – tot ergernis ook van politici die ooit golden als Atlantische kanonnen. ‘Als ik luister naar de algemene politieke beschouwingen dan gaat het hier helemaal niet over’, zei oud-Navochef Jaap de Hoop Scheffer onlangs over deze Europese ontwikkelingen. ‘Maar je moet dit debat ook in de samenleving laten spelen.’

Of de grote Europese ontwikkelingen centraal staan deze week bij de begrotingsbehandeling van Buitenlandse Zaken, valt te bezien. Wat het kabinet betreft niet, in elk geval. Minister Stef Blok zei vorige week tegen NRC dat de rode draad door zijn beleid financiële kracht is, waaraan Nederland invloed ontleent.

Uitgehold

Bram van Ojik (GroenLinks) las het met verbazing. Het bevestigt zijn indruk dat de machtspositie van Bloks ministerie volledig is uitgehold door Financiën en Economische Zaken. ‘Zelfs de brieven die we ontvangen over het Europese herstelplan zijn door die ministeries geschreven.’ GroenLinks behoort samen met D66 en de PvdA tot de minderheid die vindt dat, ongeacht wie in het Witte Huis zit, Europa’s handelingsvermogen en autonomie moeten worden versterkt. Maar aan de linker- en rechterflanken overheerst diepe euroscepsis.

Dat Europa de olifant in de Kamer is, en vooral in handen van financieel specialisten, heeft een geschiedenis. Volgens Jozias van Aartsen (VVD), die van 1998 tot 2002 minister van Buitenlandse Zaken was, is de toon van het huidige Europabeleid – ‘het is leuk en aardig, maar het kost te veel geld’ – al gezet sinds Frits Bolkestein in de jaren negentig. En in 2005 wezen Nederlanders de Europese Grondwet af. ‘Premier Rutte opereert binnen smalle marges,’ erkent Van Aartsen. Niettemin vraagt deze tijd – met China als grote uitdager van de liberale orde, en een onberekenbaar Amerika – om een fundamenteel debat: ‘Waar gaan we de komende jaren heen met de Europese Unie?’

Defensie

Vooral op het gebied van defensie moeten stappen vooruit gezet worden, vindt Van Aartsen. Besluiten over militaire operaties ‘moet je voor een deel uit handen geven’, denkt hij. ‘Ja, dat is een non-starter aan het Binnenhof, maar het moet wel gebeuren. Deze debatten moeten wel worden gevoerd, ook op Europees niveau.’

Het kabinet onderstreept het belang van de Europese defensiesamenwerking, maar is heel voorzichtig in het werken naar meer Europese autonomie. Een voorstel van De Hoop Scheffers adviesraad om een (informele) Europese Veiligheidsraad te steunen werd te driest bevonden. Minister Blok hoopt op een ‘terugkeer van Amerikaans leiderschap’.

Zijn partijgenoot Sven Koopmans steunt die lijn. ‘Zonder de Amerikanen kunnen we Europa op dit moment niet verdedigen, en dat zit er ook niet aan te komen’, zei hij onlangs. ‘We moeten niet de indruk wekken dat we plannen hebben het alleen te gaan doen.’ De ervaren Biden-adviseur Nicholas Burns toonde zich (te gast bij de Atlantische Commissie) inderdaad sceptisch over Europese strategische autonomie.

Strategische autonomie

Maar ook voor president Biden geldt: de Europese trein is doorgereden de afgelopen jaren. ‘Laten we een steriel debat voorkomen’, liet EU buitenlandchef Borrell dinsdag weten. ‘In essentie is een capabele en strategisch bewuste EU de beste partner voor de VS en ook wat Europa zelf nodig heeft. Daarom moeten we doorgaan met ons werk Europa’s strategische autonomie te vergroten.’

En Nederland in Europa? Dat zal, meent Van Aartsen, de waarde en de macht van de Frans-Duitse samenwerking moeten erkennen, wil het een rol spelen in de grote veranderingen die de EU de komende jaren wachten. ‘Mijn collega destijds, Hubert Védrine, noemde de relatie tussen Parijs en Berlijn religion d’etat.’ Den Haag moet ‘volop inzetten op de as Berlijn-Parijs’ om zijn invloed te doen gelden.

Niettemin begon premier Rutte de onderhandelingen over het herstelplan met een sneer aan Parijs en Berlijn – en met het uitgangspunt dat Nederland tegen giften is. Sindsdien is het feest rechts van de VVD, waar Geert Wilders (PVV) niet ophoudt te tamboereren op het feit dat het uiteindelijke Europese herstelplan 390 miljard euro aan subsidies (‘giften’, aldus Wilders) bevat.

Van Aartsen: ‘Er is in de politieke arena al lang niet meer gevochten voor Europa. Zeggen dat je tegen giften bent en dan toch akkoord gaan – dat creëert een verwachting bij het volk, dat dan toch weer teleurgesteld wordt. Dat is een riskante Europa-strategie.’

Meer over