PostuumBeji Caïd Essebsi (1926-2019)

President Beji Caïd Essebsi overleden: de belichaming van het verleden én de toekomst van Tunesië

Een van de oudste staatshoofden van een van de jongste democratieën ter wereld is donderdag overleden. De Tunesische president Beji Caïd Essebsi had met zijn 92 jaar alleen de Britse koningin Elizabeth II (93) nog boven zich. Door een ‘gezondheidscrisis’ heeft hij haar toppositie niet kunnen overnemen.

De Tunesische president Beji Caïd Essebsi  in 2018. Beeld AFP
De Tunesische president Beji Caïd Essebsi in 2018.Beeld AFP

Essebsi belichaamde zowel het verleden als de toekomst van Tunesië. In de eerste 35 jaar van de in 1956 gestichte republiek bekleedde hij zoveel hoge politieke en bestuurlijke ambten, dat hij welhaast vergroeid leek met het postkoloniale regime van vader des vaderlands Habib Bourguiba.

De afgelopen acht jaar echter, werd hij een van de gezichten en vormgevers van het nieuwe Tunesië. Het enige land waar de Arabische lente van 2011 daadwerkelijk resulteerde in een democratische omwenteling. Tegelijk was hij aan het eind van zijn leven de verpersoonlijking geworden van de politieke stagnatie die almaar verhinderde dat het land een sociale en economische sprong voorwaarts kon maken.

Gebrek aan democratie

De jonge jurist en oud-verzetsstrijder werd na de onafhankelijkheid onder meer adviseur van Bourguiba en hoofd van de binnenlandse veiligheidsdienst. Daarna volgden ministersposten (Binnenlandse Zaken, Defensie) en het ambassadeurschap in Parijs. Die functie legde hij in 1972 neer uit onvrede over het gebrek aan democratie onder de regeringspartij RCD.

In 1981 keerde Essebsi terug in het openbare leven als achtereenvolgens minister van Buitenlandse Zaken, ambassadeur in Duitsland en voorzitter van het Tunesische parlement. In 1991 verdween hij opnieuw uit beeld.

Politieke woestijn

Na twintig jaar in de politieke woestijn had hij in 2011 zoveel afstand gecreëerd tot zittend president Zine El Abidine Ben Ali en diens inmiddels gehate regime, dat hij na het verjagen van die dictator geloofwaardig genoeg was om een belangrijke rol te kunnen spelen in het nieuwe bestuur van Tunesië. In het eerste jaar na de revolutie was hij minister-president.

Na het aantreden van een regering onder leiding van de gematigde islamistische partij Ennahda, probeerde Essebsi in 2012 de versnipperde oppositie te verenigen tégen de politieke islam. Zijn nieuwe partij Nidaa Tounes (Appél van Tunesië) was een allegaartje van elementen uit het oude regime, seculier links, liberalen en leden van de vakcentrale UGTT.

Het werd een succes. In oktober 2014 won Nidaa Tounes de parlementsverkiezingen met 38 procent van de stemmen, twee maanden later won Essebsi de presidentsverkiezingen.

Samenwerking

Tunesië was toen net met de hakken over de sloot uit een ernstige crisis gekomen. Na een periode van post-revolutionaire groeipijnen, salafistisch gestook en politieke moorden op twee linkse leiders, leek Tunesië op een Egyptische tweesprong te staan: burgeroorlog of dictatuur. De UGTT zorgde er, samen met de werkgevers, advocaten en mensenrechtenorganisaties, voor dat het geen van beide werd. Het zogeheten Kwartet kreeg daarvoor later de Nobelprijs voor de Vrede.

De Tunesische president Essebsi vorig jaar november.  Beeld AFP
De Tunesische president Essebsi vorig jaar november.Beeld AFP

Essebsi viel niet in de prijzen, maar had het zijne bijgedragen aan de maatschappelijke rust door in die spannende zomer al afspraken te maken over toekomstige samenwerking met Rashid Ghannouchi, de eveneens bejaarde leider van de islamisten.

Zo werd de grootste potentiële tegenstelling in de Tunesische politiek gepacificeerd. Alleen al om getalsmatige redenen waren Nidaa Tounes en Ennahda gedwongen een regering te vormen. Met het opstellen van een zeer vooruitstrevende, buiten Tunesië alom geprezen grondwet, wist deze coalitie de overgang naar democratie af te ronden.

Geruzie

Maar daarna kwam de motor van hervorming tot stilstand. Aanhoudend politiek geruzie maakte dat de regering niet in staat was – en nog altijd niet is – de hervormingen door te voeren die nodig zijn om de Tunesische economie op gang te helpen. Vooral de werkloze jongeren vinden dat de beloften van 2011 niet zijn ingelost.

Voor een groot deel vonden de ruzies plaats in het kamp van Essebsi zelf. Een deel van Nidaa Tounes pikte het niet dat de president begin 2016 zijn zoon Hafedh naar voren schoof als voorzitter. Met nepotisme hebben de Tunesiërs immers slechte ervaringen. De partij viel in twee stukken uiteen.

De 57-jarige Hafedh Caid Essebsi lag vervolgens voortdurend overhoop met Nidaa-premier Youssef Chahed, de man die als eerste verantwoordelijk is voor het economisch herstelprogramma. In september vorig jaar werd Chahed uit Nidaa gezet. Inmiddels heeft hij – nog altijd premier – zijn eigen partij opgericht; Lang Leve Tunesië.

Restjes sharia

In één opzicht heeft de oude Essebsi alsnog een opmerkelijk initiatief genomen. Hij stelde een zware commissie in met als opdracht de in de grondwet beloofde vrijheden en de absolute gelijkheid van man en vrouw in wetten te verankeren. Met name de laatste restjes sharia zouden uit het rechtssysteem geveegd moeten worden.

In juni vorig jaar kwam de zogenoemde Commissie voor Individuele Vrijheden en Gelijkheid (Colibe) met haar vergaande, voor de islamitische wereld ongekende, aanbevelingen. Als het aan de Colibe ligt, komt er een eind aan de ongelijkheid in het erfrecht tussen man en vrouw, het verbod op homoseksualiteit en de doodstraf. Het verbod op godslastering. Het alcoholverbod tijdens de ramadan. De wetten tegen ‘aantasting van de goede zeden’ en de bepaling dat de man hoofd van het gezin is.

Daarmee heeft de commissie gehandeld in de geest van de bejaarde president, die kennelijk als hervormer de geschiedenis in wilde gaan. Ondanks oproepen daartoe van het staatshoofd – met name over het erfrecht – hebben regering en parlement nog geen stappen gezet om de aanbevelingen uit te voeren. Of het nog gaat gebeuren? Essebsi zal het in ieder geval niet meer meemaken.

Meer lezen over Tunesië

Een ‘revolutionair project’ voor meer rechten en vrijheden: in Tunesië staan de laatste restjes sharia op verdwijnen.

Tunesië nog lang niet uit de gevarenzone: extremisme blijft de sociale vrede bedreigen.

Meer over