Analyse

Populaire Pieter Omtzigt werd een machtsfactor in het CDA, maar wordt nu anoniem aangevallen vanuit eigen gelederen

CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt is het middelpunt geworden van een schimmenspel dat de problemen in zijn eigen partij nog aanzienlijk kan vergroten. Een aantal leden is een actie begonnen om hem te steunen tegen anonieme aanvallen vanuit de partij.

Renske Leijten (SP) en Pieter Omtzigt (CDA) na afloop van het eerste televisiedebat. Beeld ANP
Renske Leijten (SP) en Pieter Omtzigt (CDA) na afloop van het eerste televisiedebat.Beeld ANP

Het CDA-Kamerlid uit Twente, nummer twee op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen, maakte een aantal weken geleden bekend dat hij oververmoeid is en gas wilde terugnemen. Dat zou de bescheiden rol verklaren die hij speelde in de verkiezingscampagne. Wat wel doorging was de promotietournee voor Een nieuw sociaal contract, zijn boek dat kort voor de verkiezingen verscheen. Hij bleef ook actief op sociale media en deed veel interviews en lezingen. Kort voor de verkiezingen daagde hij Mark Rutte nog uit voor een debat.

Het CDA straalde begrip en mededogen uit voor het overwerkte Kamerlid. Lijsttrekker Wopke Hoekstra bracht Omtzigt in de campagne zelden zelf ter sprake, maar zei desgevraagd altijd dat hij alle opvattingen van Omtzigt deelde. Zo leken de rijen gesloten.

Totdat begin deze week berichten opdoken dat Omtzigt ‘labiel’ zou zijn. Hij zou huilbuien hebben gehad, er was sprake van door de kamer vliegende projectielen en onbehoorlijke gesprekken. Zowel ambtenaren als bewindspersonen zouden hiermee te maken hebben gehad. De verdachtmakingen stonden in de Telegraaf, de bron bleef anoniem. ‘Daarbij speelt oprecht medelijden met de keihard werkende Omtzigt een rol’, was de devote bijsluiter.

De kans dat Omtzigt zelf oprecht medelijden herkent bij hooggeplaatste partijgenoten die zijn geestelijke gesteldheid in twijfel trekken, lijkt niet groot. Temeer omdat het niet voor het eerst is dat Omtzigt vanuit eigen gelederen wordt aangevallen.

Voorkeurstemmen

Dat speelt al sinds zijn aantreden als Kamerlid. In 2012 zette de partij hem op een onverkiesbare 39ste plek, waarna hij met 36.750 voorkeurstemmen alsnog zijn Kamerlidmaatschap kon voortzetten. In 2017 werd hij met 97.638 voorkeurstemmen herkozen.

In de fractie leek Omtzigt een status aparte te hebben bereikt. Hij mocht een veelheid aan portefeuilles beheren, die vaak mijlenver uit elkaar lagen: het verdrag met Oekraïne, pompstations in grensstreken, christenen in het Midden-Oosten, pensioenen, Europese Unie, elektrisch rijden, de democratie op Malta en natuurlijk de toeslagenaffaire. In elk dossier dat hij oppakte, beet hij zich vast. Daardoor, maar ook door zijn kennis van de procedures en reglementen van de Tweede Kamer, behoort hij tot de meest effectieve Kamerleden. In zijn werkkamer aan het Binnenhof brandt doorgaans tot laat het licht, zijn bezoek is zeer divers.

Al die jaren kwamen uit de fractie en partijtop geluiden over hoe lastig het is met hem samen te werken. Omtzigt werd omschreven als een solist die zijn eigen plan trekt. Toen Sybrand Buma naar Leeuwarden vertrok, werd niet naar Omtzigt – het langstzittende fractielid – gekeken als mogelijk opvolger; dat moest Pieter Heerma worden. Wel deed Omtzigt de biechtstoelprocedure om te horen of zijn fractiegenoten het met deze keus eens waren. Bij stemmingen onderwerpt hij zich altijd trouw aan de fractiediscipline.

Dat Omtzigt bij de eigen CDA-achterban geliefd was, bleek bij de lijsttrekkersverkiezing, die hij nipt verloor van Hugo de Jonge. Het afgelopen jaar groeide zijn populariteit ook ver buiten de eigen partij. Dat was vooral te danken aan zijn vasthoudende rol in de toeslagenaffaire en aan sterke optredens in Kamerdebatten. Hij profileerde zich als een onafhankelijk Kamerlid dat bewindspersonen, media, parlement en de eigen fractie de maat nam. Omtzigt kwam met kritiek die ook zijn eigen CDA, al zo lang een cruciale speler in Den Haag, zich zou moeten aantrekken.

Machtsfactor in eigen partij

Zo groeide hij uit tot een machtsfactor in de eigen partij, maar met een machtsbasis die deels buiten de eigen gelederen ligt. Dat was terug te zien in de campagne. De systeemkritiek die Omtzigt aandroeg – minder macht voor de planbureau’s, herbezinning op de verhouding burger-overheid, vernieuwing van het kiesstelsel, oprichting van een constitutioneel hof – speelde geen enkele rol in de campagne. Dat terwijl Omtzigt deel uitmaakte van de commissie die het verkiezingsprogramma schreef.

Omtzigt kreeg dit keer 342.472 stemmen; veel, maar minder dan Hoekstra. Dat zou de onderlinge verhoudingen kunnen kalmeren – het mandaat van Hoekstra wordt niet verder aangetast. Toch lijkt de CDA-top danig in de maag te zitten met zijn populaire en gedreven Kamerlid. Er is een fluistercampagne gaande tegen Omtzigt, meldt HP/De Tijd, ook op grond van anonieme bronnen.

De eerste steunacties zijn op gang gekomen. Het netwerk CDA Midvoor – een sociaal-christelijke groepering binnen de partij – begon woensdag een kaartenactie. Ook appèltje-eitje, een jongerennetwerk, roept op tot steunverklaringen. Bouwien Rutten, voormalig fractievoorzitter in de provincie Overijssel, zegde haar lidmaatschap op. Ze is ‘zwaar teleurgesteld’ in hoe de CDA-top met Omtzigt omgaat. Anderen dreigen daarmee.

De vraag is wie de gemoederen tot bedaren kan brengen. Het CDA lijkt stuurloos. Rutger Ploum trad na de verkiezingsnederlaag af als voorzitter, Hoekstra heeft zich als partijleider nog niet gemanifesteerd, De Jonge is druk met corona en Pieter Heerma heeft geen ambitie door te gaan als fractievoorzitter. Iemand zal over zijn schaduw moeten heenstappen, wil Omtzigt voor de CDA-fractie behouden blijven.

Meer over