Pop wordt klassiek

Musicals met Abba-liedjes, tributebands die hun idolen imiteren of Radiohead in het concertgebouw. Popmuziek is bezig met zijn klassiekenvorming. Geld en macht spelen daarbij vaak een belangrijker rol dan kwaliteit en esthetiek....

En zo zette de meest gewaardeerde popgroep van het moment de stap van grasmat naar pluche. Radiohead werd concertgebouwfg. Net zoals Zappa vier jaar geleden met symfonisch geweld op het Holland Festival tot leven werd gewekt. Of zoals violist Nigel Kennedy twee jaar geleden zijn Doors Concerto opnam. Volgens Tom ter Bogt, hoogleraar popmuziek aan de Universiteit van Amsterdam, een illustratie van de laatste emancipatieronde van popmuziek. Een emancipatie die jazz en blues al achter de rug hebben. Ter Bogt: 'Daar is het al jaren de natuurlijke gang van zaken dat de klassieken door diverse ensembles worden uitgevoerd.'

En dat hoeven niet alleen maar chique kwartetten of symfonie-orkesten te zijn. De 'recitals' die in een wat lichtere hoek zitten, zijn volgens hem gewoon een andere verschijning van hetzelfde fenomeen. Musicals als Mamma Mia met Abba-liedjes en We Will Rock You gebaseerd op Queen-nummers. Of zelfs de concerten van de leden van historische bands die net zoals de 21st Century Doors en Captain Beefheart's Magic Band de erfenis levend houden. Ter Bogt: 'En het is meer dan nostalgie. Dat materiaal heeft zich zo goed en universeel getoond dat het ook nieuwe generaties aanspreekt.'

En die nieuwe generaties zullen eerdaags weer worden geconfronteerd met een muzikale mijlpaal. Datgene dat zijn tijd ver vooruit was en dus bestemd om klassiek te worden, wordt binnenkort bewaarheid: Brian Wilsons Smile album. Het legendarische werk dat 38 jaar op zich heeft laten wachten, wordt eindelijk uitgebracht. En zoals we geen geluidsopnames hebben van Liszt als pianovirtuoos maar wel cd-boxen van hen die in zijn geest spelen, zo zal er dan ook een cd uitkomen die het componistschap van Wilson viert, maar waaraan zijn eigen fysieke bijdrage minimaal zal zijn.

De schrijver/uitvoerder verdampt en laat alleen zijn naam achter. De cd-opname is niet meer zaligmakend, de muzikale nalatenschap wel. En als de mate van navolging een teken is van de importantie van een artiest of band, dan zegt het aantal zogenoemde tributebands die een popgroep voortbrengt iets over de plaats die die groep inneemt in de klassieke rangorde. Ze zijn niet te tellen: de misdienaars die zich wijden aan de muzikale eredienst van hun idolen. Er is een 2U, een Led Zeppagain verwant aan Led Zepplica en een hele Abba-familie bestaande uit Bjagain, Rebjorn, Abbalike, Swede Dreams en Abbasolutely Live.

Het Canadese The Musical Box, gestationeerd in Duitsland, heeft de taak op zich genomen om van de progrockband Genesis wereldwijd volledige concerten op het podium te herscheppen. Zijn tentoongestelde authenticiteitszucht kan wedijveren met die van pakweg het Orkest van de Achttiende Eeuw van Frans Br. Is bij Br & co het gebruik van darmsnaren onontkoombaar, voor The Musical Box was de originele Rickenbacker bas van Genesis-lid Mike Rutherford vereist.

Voor de The Lamb lies down on Broadway-tournee uit 1974 werden bovendien meer dan duizend foto's van de originele concerten opgediept, als ook de dia's die de 'Het geld van de babyboomers is een niet uit te vlakken factor bij de canonvorming in popmuziek.' band destijds gebruikte op het podium. Maskers, kostuums, make-up, belichting, choreografie en het decor alles moest identiek, met resultaat. Dit jaar noemde Rutherford het concert beter dan wat hij zelf met de band had gepresteerd.

Volgens concertpromotor Winfried Volklein, verantwoordelijk voor het concept van The Musical Box, komt het succes van tributebands door de meerwaarde die het concert, als een levend document, boven een cd of een dvd van de originele uitvoerders heeft. 'Het roept een bepaalde herkenning op bij mensen die zelf fans zijn geweest van Genesis. En het vertelt jonge bezoekers een stuk geschiedenis.' Of Genesis daarmee klassiek is geworden, durft hij niet zomaar te zeggen. Hij wil er ook weer niet te pretentieus over doen. 'In onze business is geld de motor van alles. Ik ben dit werk natuurlijk ook gaan doen omdat ik wist dat er wat mee te verdienen viel.'

En het B-woord komt ter sprake. Het geld van de babyboomers is een niet uit te vlakken factor bij de canonvorming in popmuziek. Volgens Ter Bogt hebben de babyboomers als kapitaalkrachtige groep hun smaak meegenomen naar hun volwassenheid en zijn bereid daar nog steeds fiks aan te spenderen. 'In Nederland werd er al geklaagd over de prijzen voor het Simon- & Garfunkel-concert laatst. Maar in Amerika werd er op de zwarte markt zo 600 dollar voor een kaartje neergeteld.'

Ook voor Philip Tagg, professor muziekwetenschappen aan de universiteit van Montr, is duidelijk dat geld bepaalt wat behouden blijft, vaker dan esthetiek of kwaliteit. 'Ik bedoel, zo'n niemendalletje als The Leader of the Pack van The Shangri Las, met die brullende Harley Davidsons, wordt ook beschouwd als een sixties klassieker. Erg grappig, maar van een superieure esthetische waarde? Come on.'

Niet noodzakelijkerwijs het beste komt bovendrijven. In zijn vorig jaar verschenen boek Ten Little Title Tunes over de waarde van muziek als alledaags communicatiemiddel, beschrijft Tagg dat bijna alle popmuziek die een klassieke status kreeg, zich eerst heeft moeten losweken van zijn sociale context. Een proces dat gewoonlijk nogal wat tijd vergt. Tagg: 'Een paar decennia quarantaine om de besmetting met het politiek subversieve te niet te doen.' De canon duldt geen scherpe kantjes.

Voorbeeld. Tijdens het zilveren jubileum van de Britse koningin Elizabeth II in 1977 gooiden de Sex Pistols hun kont tegen de krib. Op de dag van de viering speelden ze op de Theems God save the Queen. Alleen rijmde in hun versie 'Queen' op 'fascist regime'. De band werd gearresteerd. Vijfentwintig jaar later op het gouden jubleum was de tijd rijp genoeg om voormalig onaangepast tuig zoals Ozzy Osbourne te inviteren op het koninginnefeestje. Ray Davies van The Kinks liep rond in een Union Jack jasje en gitarist Brian May van rockband Queen mocht de propere versie van het volkslied spelen.

Tagg: 'Een altijd opduikend symptoom bij de klassiekenvorming is dat de staat en de powers that be zich de muziek toeenen voor hun eigen propaganda.' Culturele kaping noemt hij het. Bill Gates deed het met de Stones, Clinton deed het met Fleetwood Mac, Reagan deed het met The Beach Boys. Niets nieuws onder de zon. Koning George II had met Hel al uitstekende monarchiepropaganda in huis.

Tagg trekt in Ten Little Title Tunes een parallel tussen de klassieke pop van de laatste decennia en de klassieke muziek aan het einde van de achttiende eeuw, en stuit op frappante overeenkomsten. Toen Hel als componist aan het Britse hof werd aangesteld, verloor hij zijn Germaanse umlaut en werd naar voren geschoven als muzikale vertegenwoordiger van de Britse staatsmacht. Tagg: 'Net zoals Mick Jagger, Paul McCartney en Bob Geldof werden geridderd en een ok-stempel kregen van de monarchie.'

En waar staatstoeening optreedt, volgt al snel institutionalisering. Zie, generatie na Beethovens Vijfde kreeg Berlijn zijn eerste vooraanstaande muziekacademie. Een generatie na Sgt. Peppers van The Beatles zag diezelfde stad zijn eerste popprofessor. Wat eens tegendraads was, wordt onvermijdelijk museaal. Dus over 25 jaar hebben we ook een sir Johnny Rotten? Tagg: 'Ik acht het niet onmogelijk. Ik zou het wel erg geestig vinden.'

Meer over