InterviewOmbudsman Adam Bodnar

Poolse ombudsman: ‘Polen is geen echte democratie meer’

Polen ligt (met Hongarije) overhoop met Brussel over de koppeling van EU-geld aan het naleven van de rechtsstaat. Hoezeer die onder druk staat, merkt ombudsman Adam Bodnar, die nu zijn eigen positie bedreigd ziet. 

Ombudsman Adam Bodnar in zijn kantoor in Warschau. ‘We zijn geen autocratie, maar een democratie zijn we ook niet meer.’Beeld Piotr Malecki

‘In Polen zitten we continu in een politieke achtbaan’, zegt Adam Bodnar (1977). ‘Het is de ene controverse na de andere. En de regering vindt dat prima.’ Bodnar kan het weten. Vijf jaar lang was hij de ombudsman van Polen. Hij spande zich in om de rechten van Poolse burgers te beschermen en uitte felle kritiek op de regering van PiS (Recht en Rechtvaardigheid). ‘De regering polariseert erop los en wil daar politiek munt uit slaan’, aldus Bodnar. ‘Dat typeert de politieke sfeer in dit land.’

Bodnar heeft er de handen vol aan. In voorgaande jaren sleepte hij bijvoorbeeld gemeenten voor de rechter die ‘lhbti-ideologie-vrije zones’ instelden. De afgelopen weken heeft hij het druk met de verdere inperking van de abortuswet door het Constitutioneel Hof, dat grotendeels onder controle staat van PiS. En met het geweld dat steeds vaker wordt gebruikt tegen de demonstranten die al een maand de straat opgaan om tegen de abortuswet te protesteren. In Warschau mishandelden verleden week agenten in burger vreedzame demonstranten met telescopische wapenstokken. Ook neemt Bodnar het op voor mensen als Igor Tuleya, een kritische rechter die zijn immuniteit kwijtraakte door een oordeel van de controversiële, politiek gecontroleerde ‘tuchtkamer’ van de Hoge Raad. 

Ook zijn eigen positie lijkt onder druk te staan. Bodnars termijn eindigde op 9 september, maar zijn opvolging verloopt rommelig. Zolang er geen nieuwe ombudsman is, blijft Bodnar aan. Een progressieve kandidaat is al twee keer weggestemd in het parlement. Ondertussen zien parlementariërs van regeringspartij PiS het kantoor van de ombudsman liever leeg dan met Bodnar erin en proberen ze hem via het Constitutioneel Hof van zijn plek te krijgen. De zaak is al twee keer uitgesteld en dient op 2 december.

Staat het ambt van ombudsman op de tocht in Polen?

‘Ik wil het ambt overdragen aan een kandidaat die op de juiste manier gekozen wordt, dat wil zeggen door het parlement en daarna door de senaat. Dat is een probleem voor PiS, want de senaat is in handen van de oppositie. Dat beperkt de kansen voor een kandidaat van hun voorkeur. En compromissen sluiten zit nu eenmaal niet in het dna van PiS. Daarom proberen ze via het Constitutioneel Hof mij van mijn plaats te verwijderen. Het doel is waarschijnlijk om iemand neer te zetten die direct door de president wordt gekozen en zo de senaat te passeren. Het Hof had hier eind oktober over moeten oordelen, maar dat is uitgesteld. Hoe het gaat aflopen? Het is de Poolse politiek. Je weet het niet.’

Hoe heeft u Polen zien veranderen in de afgelopen vijf jaar?

‘Het is een geleidelijk proces geweest met grote gevolgen. Polen heeft nog alle kenmerken van een democratie, maar is geen echte democratie meer. De kenmerken zijn slechts een façade. Je kunt dit een mislukte of een hybride democratie noemen, maar de term waaraan ik de voorkeur geef is die van ‘competitive autocracy’, een begrip uit de politicologie. De regering creëert competitieve voordelen voor zichzelf ten opzichte van de politieke tegenstander door de controle van onafhankelijke instituties over te nemen. Het is alsof je voetbalt met een team van negen spelers tegen een volledig elftal. Het is niet onmogelijk om te winnen, maar het vereist een enorme krachtsinspanning. Dat is de wereld waarin we leven. We zijn geen autocratie, maar een democratie zijn we ook niet meer.

‘Deze regering valt niet alleen de rechten van minderheden, vluchtelingen, lhbti’s of vrouwen aan. Ze valt ook de instituties aan die bedoeld zijn om die rechten te beschermen. Het doel is om onafhankelijke staatsinstellingen over te nemen. Niet alleen het Constitutioneel Hof, maar ook het Openbaar Ministerie, de publieke omroep TVP, de geheime dienst, de ambtenarij en de rechtbanken.’

Wat merkt u daarvan als ombudsman?

‘Je bent als ombudsman in Polen niet een functionerende rechtsstaat aan het fijnregelen, maar je probeert een lawine aan mensenrechtenschendingen tegen te houden. De afgelopen vijf jaar zijn er steeds meer zaken onder onze aandacht gebracht op het gebied van de vrijheid van vereniging en meningsuiting, machtsmisbruik door het OM en de politie, disciplinaire zaken tegen rechters. En uiteraard de rechten van minderheden: meldingen over geweld, haatzaaien maar ook overheidsbeleid dat die rechten direct schendt.

‘De ombudsman in Centraal-Europa heeft historisch gezien een bijzondere rol. Hier stamt het ambt uit 1987 en werd het opgericht als concessie op het gebied van mensenrechten van de steeds zwakker wordende communistische staat. Tijdens de transitie vormde het een brug tussen beide perioden. De bescherming van mensenrechten is daarbij altijd een belangrijk onderdeel geweest en het is onze taak om in te grijpen wanneer die geschonden worden.’

Kunt u als ombudsman nog wel iets uitrichten?

‘We hebben genoeg mogelijkheden tot interventie, maar het grote probleem is geld. Op het budget van de ombudsman is de afgelopen jaren enorm gekort. Daardoor kun je niet op volledige kracht draaien en laat je dingen liggen. Dat is frustrerend. De samenwerking met het Constitutioneel Hof is ook problematisch. Dat is niet meer onafhankelijk, dat zie je bij de abortuswet. Het hof wordt gebruikt om het beleid van de overheid door te voeren en tegelijkertijd te legitimeren. Ik kan ze geen zaken voorleggen zonder politieke gevolgen. Het is lastig om samen te werken met een overheid die de instituties aanvalt die je probeert te beschermen.’

Meer over