Analyse

Pools verzet tegen 'sluipende staatsgreep'

Nog maar kort nadat de conservatieve PiS-partij terug is aan de macht in Polen, groeit de weerzin tegen de greep die zij wil hebben op de rechterlijke macht en de media.

null Beeld EPA
Beeld EPA

Tienduizenden Polen hebben zaterdag in meer dan twintig steden gedemonstreerd voor de democratie en tegen de conservatieve regering. Ze verwijten de regering van premier Beata Szydlo de rechterlijke macht van het land in haar greep te willen krijgen.

In 2007 slaakte Brussel een zucht van verlichting, toen de PiS-partij, van de gebroeders Jaroslaw en Lech Kaczynski, werd weggestemd bij de Poolse verkiezingen. 'Polen slaat de bladzijde om, van een in zichzelf gekeerd nationalisme naar een liberaal Europeanisme', juichte Graham Watson, destijds de voorzitter van de Europese liberalen.

In 2015, acht jaar later, is de PiS - 'Recht en Rechtvaardigheid' - terug in de regering en slaat Polen de bladzijde weer om, maar dan de andere kant op.

De regering-Szydlo heeft meteen het roer omgegooid na het aftreden van de vorige, liberale regering en heeft zich aangesloten bij het eurosceptische front dat Hongarije, Slowakije en Tsjechië binnen de Europese Unie hebben gevormd. In Brussel wordt nu gevreesd voor een terugkeer naar de dagen dat de Kaczynski's - Jaroslaw als premier en de in 2010 omgekomen Lech als president -- hun meer Europagezinde collega's het leven zuur maakten door voortdurend dwars te liggen.

Daarbij komt dat de EU nu het gezicht heeft gekregen van een persoonlijke vijand van PiS-leider Jaroslaw Kaczynski: de liberale ex-premier Donald Tusk, die voorzitter is van de Europese Raad. Tusk kon destijds als premier zo slecht met de Kaczynski's opschieten, dat hij zelfs weigerde president Lech Kaczynski mee te nemen in het regeringvliegtuig als hij naar de Europese top in Brussel ging.

Diens tweelingbroer Jaroslaw deelt nu in Warschau de lakens uit, hoewel hij de meer gematigde Szydlo en Andrzej Duda naar voren heeft geschoven als premier en president. Kaczynski is de drijvende kracht achter de weigering van Polen meer vluchtelingen op te nemen. Hij schilderde hen af als de brengers van parasieten, cholera, dysenterie en andere ongewenste verschijnselen.

null Beeld Michal Fludra / Demotix
Beeld Michal Fludra / Demotix

Onder druk van de PiS-leider heeft Szydlo ook een aantal straffe conservatieven in haar ploeg opgenomen, onder wie Antoni Macierewicz, die de post van minister van Defensie heeft gekregen - in weerwil van vroegere antisemitische uitspraken. Macierewicz ligt Kaczynski na aan het hart, omdat hij voorzitter was van de commissie die een onderzoek instelde na de vliegramp bij Smolensk in 2010. Daarbij kwamen Lech Kaczynski en een reeks andere hoge Poolse functionarissen om. Volgens Macierewicz heeft Moskou daar de hand in gehad, een theorie die in PiS-kringen heel populair is.

Een andere omstreden benoeming betrof die van Mariusz Kaminski als opperhoofd van de Poolse inlichtingendiensten. Om daarvoor de weg te effenen, moest president Duda hem gratie verlenen, omdat hij dit voorjaar nog wegens machtsmisbruik tot drie jaar cel was veroordeeld, plus tien jaar ontzegging uit alle openbare functies. Maar volgens de PiS was de zaak tegen Kaminski opgeklopt.

De PiS, die traditioneel sterk is op het conservatieve Poolse platteland, slaagde er in oktober in een absolute meerderheid in het parlement te veroveren, door op te komen voor de Polen die niet mee hebben geprofiteerd van de snelle economische groei onder Tusk. De partij beloofde het minimumloon te verhogen, evenals de kinderbijslag. Tegelijk zou de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd (tot 67 jaar) worden teruggedraaid.

Maar het lijkt erop dat veel Polen inmiddels spijt hebben van hun keuze. Volgens een opiniepeiling is de steun voor de PiS de afgelopen tijd aanzienlijk gedaald. Aanleiding is vooral de omstreden poging van de PiS het Constitutionele Hof naar haar hand te zetten. Na de machtswisseling wees president Duda vijf nieuwe rechters af, die door het vertrekkende kabinet waren voorgedragen. In plaats van hen benoemde de nieuwe regering vijf rechters die aan de band van de PiS lopen. Uit protest daartegen trokken afgelopen weekeinde opnieuw tienduizenden Polen de straat op. Volgens hen is er sprake van een 'sluipende staatsgreep' door de conservatieve PiS. Lech Walesa, de man die het communistische bewind ten val bracht, waarschuwde dat het wel eens op een 'burgeroorlog' kon uitlopen als de regering zo doorgaat.

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

'Culturele contrarevolutie'

Critici beschuldigen de nieuwe regering ervan dat zij bezig is met een 'culturele contrarevolutie'. Volgens hen wil de PiS de staatsmedia onder curatele stellen, omdat die te ver zouden zijn afgedreven van de conservatieve, katholieke waarden die volgens Kaczynski het wezen van de Poolse natie vormen. Wat dat betreft trekken ze een vergelijking met de Hongaarse premier Viktor Orban, die er ook van wordt beschuldigd dat hij de media muilkorft.

Voor Orban, die in Brussel regelmatig onder vuur ligt van zijn Europese collega's, is het opduiken van een populistisch conservatieve bondgenoot als Kaczynski een geschenk uit de hemel. Polen, met zijn 38 miljoen inwoners, legt heel wat meer gewicht in de schaal binnen de EU.

De eerste voorhoedegevechten tussen Warschau en Brussel zijn al begonnen, nadat Martin Schulz, de Duitse voorzitter van het Europees Parlement, het optreden van de nieuwe regering met een 'coup' had vergeleken en kritiek had geleverd op de weigering van Polen meer vluchtelingen op te nemen. Dat viel slecht bij de PiS, vooral uit de mond van een Duitser. Had dat land tijdens de oorlog niet talloze Polen vermoord?, vroeg de nieuwe minister van Binnenlandse Zaken Mariusz Blaszczak zich fijntjes af.

Meer over