Polonium op het menu

Op 1 november werd Alexander Litvinenko vergiftigd met het zeldzame radioactieve polonium-210.Was hij het slachtoffer van een afrekening, een ingenieuze intrige, een smokkelbende die polonium aan Tsjetsjeense terroristen wil verkopen? Of is het een politiek dubbelspel?

Elk jaar begint de kerstdrukte in Londen eerder. Op woensdag 1 november zijn de winkelstraten Regent Street en Oxford Street in Londen al overvol met Britten en buitenlandse toeristen die zo vroeg mogelijk hun inkopen doen. Omdat die avond CSKA Moskou tegen Arsenal voetbalt in het nieuwe Emirates Stadion, zijn er extra veel Russische bezoekers.

Een van de CSKA-supporters is Andrej Loegovoj, een voormalige KGB-agent die in 1992 als lijfwacht werkte voor de toenmalige premier Yegor Gajdar.

Hij is nu een rijk zakenman, en samen met zijn vrouw en zoon naar Londen gereisd voor de voetbalwedstrijd. Loegovoj is geen onbekende in de Britse hoofdstad. Alleen al dit jaar is hij er twaalf keer geweest. Hij combineert het nuttige met het aangename. Eerder op de dag heeft hij in het Millennium Hotel ook nog een ontmoeting gehad met Alexander Litvinenko , een andere voormalige Russische spion die nu klusjes opknapt voor de miljardair en dissident Boris Berezovski. Ze kennen elkaar goed. Loegovoj en Litvinenko hebben eind jaren negentig samen deel uitgemaakt van Berezovki’s lijfwacht, toen de oligarch nog in Rusland woonde.

De wedstrijd in het Emirates Stadion eindigt in een doelpuntloze remise. Coach Arsene Wenger klaagt over de gemiste kansen van zijn spitsen Thierry Henry en Robin van Persie: ‘Het had 7-0 moeten worden’. Loegovoj, zijn zoon en de rest van het Russische supporterslegioen stappen tevreden het stadion uit. Wat achterblijft, is een chaos van vlaggen, spandoeken - én een spoor van polonium-210. Litvinenko , die thuis in Muswell Hill is, heeft minder reden tot tevredenheid over het Russische resultaat in noord-Londen. Hij voelt zich hondsberoerd en moet continu overgeven.

Litvinenko woont net als Berezovski sinds 2000 in een soort van ballingschap in Londen. Beiden zijn gezworen vijanden van president Poetin. Behalve dat Berezovski zijn zakelijke netwerk onderhoudt, probeert hij de wandaden van Poetin aan de kaak te stellen. In 2003 heeft hij zijn boek De FSB blaast Rusland op gepubliceerd. Het is hem door zijn oud-collega’s van deze Russische staatsveiligheidsdienst niet in dank afgenomen. In 2004 wordt een brandbom naar zijn huis gegooid.

Litvinenko laat zich niet afschrikken. Nadat begin oktober de Russische journaliste Anna Politkovskaja is vermoord, wil hij gaan bewijzen dat Poetins FSB ook dáár achter zit.

Loegovoj en Litvinenko hebben elkaar sinds die moord al drie keer gezien. Op 16 oktober reist Loegovoj naar Londen en logeert in het uiterst luxueuze Parkes Hotel in Knightbridge, honderd meter vanaf het bekende warenhuis Harrods. Hier worden later sporen van polonium-210 gevonden. Op 17 oktober brengen Loegovoj en Litvinenko samen een bezoek aan het beveiligingsbedrijf Erinys UK ltd aan Gloucester Street, dat in het verleden voor de door de VS gesponsorde politieke groepering Iraqi National Congress van Ahmed Chalabi heeft gewerkt. Het bedrijf zou zaken willen doen in Rusland.

Daarna eten ze in het sushirestaurant Itsu aan Piccadilly, hetzelfde restaurant waar Litvinenko op 1 november een ontmoeting zal hebben met de Italiaanse academicus Mario Scaramella. ’s Avonds spreken ze verder tijdens een diner in Chinatown. Op 18 oktober reist Loegovoj terug naar Moskou in een toestel van Transaero, een Russische maatschappij.

Een week later is hij opnieuw in Londen. Dit keer arriveert hij op Heathrow met BA-vlucht 875. Hij ontmoet Litvinenko in het Sheraton Park Lane Hotel aan Piccadilly, waar net als in de BA Boeing 767 later op de achtste verdieping in vij kamers sporen van polonium worden gevonden. Op 28 oktober keert Loegovoj terug naar Moskou. De 31-ste oktober vliegt hij opnieuw met een Boeing 767 van BA naar Londen voor de voetbalwedstrijd van de volgende dag. Nu neemt hij zijn vrouw en zoon mee. Hij slaapt in het Millennium Hotel aan Grosvenor Square, een vijfsterrenhotel tegenover de zwaar beveiligde Amerikaanse ambassade in Londen.

Alexander Litvinenko woont met zijn vrouw Maria en zoon Anatole in een appartement in Muswell Hill dat beschikbaar is gesteld door Boris Berezovski. Zijn overbuurman is de Tsjetsjeense dissident Achmed Zakayev, die eveneens in een huis van Berezovski verblijft.

Op woensdag 1 november krijgt Litvinenko ’s morgens een lift van een auto om naar het centrum van de stad te reizen. Omdat in deze auto geen verhoogde radioactiviteit is gevonden, moet hij op dat moment nog kerngezond zijn. Hij komt voor de middag aan bij Piccadilly Circus, waar hij een krant koopt. Hier wordt hij gebeld door een Italiaanse informant Mario Scaramella die hem vertelt over doodsbedreigingen tegen hem en Litvinenko . Er wordt een lunchafspraak gemaakt om drie uur in het sushirestaurant Itsu aan Piccadilly, waar Scaramella belooft hem niet alleen documenten te laten zien voor een mooraanslag maar de naam te geven van een gepensioneerd KGB-officier die Anna Politkovskaja zou hebben vermoord.

Eerst zou Litvinenko in het Millennium Hotel echter een ontmoeting hebben met Loegovoj. Het gesprek vindt plaats in de Pine Bar. De ontmoeting wordt bijgewoond door de nu in coma liggende Dmitri Kovtoen, die Litvinenko ook al op de 16de oktober heeft gesproken.

‘Hij was enigszins gespannen. Het leek wel of hij een beetje paranoïde was’, zegt Koevton later. Een derde zakenman Vatsjeslav Sokolonenko zou ook bij dit gesprek aanwezig zijn geweest. ‘De ontmoeting was constructief’, zegt Loegovoj later. ‘En er werd afgesproken elkaar de volgende morgen bij het ontbijt opnieuw te zien’. Toen zou Litvinenko echter al te ziek zijn.

De ontmoeting met de drie Russen vindt volgens Litvinenko ’s vriend Alexander Goldfarb om tien uur ’s morgens plaats. Maar Loegovoj en Kovtoen zeggen later Litvinenko pas ’s middags te hebben gesproken – na zijn lunch met Scaramella. Het tijdstip is belangrijk, omdat volgens medische experts Litvinenko , nadat hij de nu in zijn lichaam gevonden dosis polonium toegediend heeft gekregen, zich al vrij snel onwel moet hebben gevoeld.

Gezonde gerechten
Rond drie uur ’s middags stapt Litvinenko echter het Itsu-restaurant binnen dat bekend staat vanwege zijn gezonde en caloriearme gerechten met exotische namen als Dame Butterfly Zinger en Dynamite Miso Soup. Litvinenko schuift een aantal hapjes op een bord en neemt ook een soep. Scaramella heeft geen trek. Hij wil alleen een glas water.

Scaramella is in Italië lid van de van de parlementaire commissie-Mitrokhin, een commissie die naspeuringen doet in vrijgekomen Russische archieven over samenzweringen in het verleden. Hij ziet Litvinenko als een belangrijke contactpersoon. ‘Hij had een geweldig netwerk. Zo heeft hij een keer informatie verschaft over een zestal mannen uit Kiev die in holle bijbels granaten en ontstekingen wilden smokkelen naar Italië’, zegt Scaramella later.

Scaramella toont hem documenten, waarin twee Italianen (Scaramella en de senator Paolo Guzzanti) en twee in Groot-Brittannië woonachtige Britten ( Litvinenko en Vladimir Boekovski) tot staatsvijanden worden uitgeroepen. Een Russische agent – een topjudoka die goed Portugees spreekt, een slecht rechterbeen heeft en nu in Napels verblijft - zal hen proberen te liquideren. ‘Alex moest er om lachen en zei dat het wel een filmplot leek’, aldus Scaramella.

Litvinenko belooft de documenten te laten controleren. Na drie kwartier verlaat Litvinenko het sushirestaurant. Volgens Goldfarb is hij daarna meteen in de richting van 7 Down Street gelopen, waar de Russische miljardair Boris Berezovki kantoor houdt. Hij zou geagiteerd zijn geweest als hij spreekt met de oligarch en hem de documenten van Scaramella toont. Op een kopieerapparaat – waar later sporen van verhoogde straling worden aangetroffen – worden ze vermenigvuldigd.

Sporen van radioactiviteit worden door Scotland Yard ook aangetroffen op het adres 25 Grosvenor Street, waar ondermeer de zakendetectives Titon International is gevestigd en Enirys Ltd, een bedrijf dat ondermeer logistiek, beveiliging en crisismanagement doet in Irak. Of Litvinenko daar is geweest is niet duidelijk, maar rond zes uur ’s avonds keert hij naar huis. Daar wordt hij meteen ziek.

De volgende dag wordt Litvinenko in het kleine Barnet-ziekenhuis opgenomen. Aanvankelijk denken dokters aan voedselvergiftiging. Maar als het aantal witte bloedcellen terugvalt tot bijna nul wordt hij overgeplaatst naar een gespecialiseerde kankereenheid van het academisch ziekenhuis van het University College Londen. Aanvankelijk denken de doktoren dat Litvinenko is vergiftigd met thallium, een gif dat Agatha Christie gebruikte in haar roman Het Vale Paard en dat de CIA inzette om de baard van Fidel Castro te laten uitvallen. Maar als Litvinenko op 23 november overlijdt, blijkt al snel dat hem het zeldzame en moeilijk te verkrijgen polonium-210 is toegediend.

Litvinenko heeft voor 23 november nog een verklaring kunnen opstellen waarin hij president Poetin van betrokkenheid bij zijn dood beschuldigd. De verklaring wordt op dezelfde dag voorgelezen door zijn vriend Alexander Goldfarb. Dezelfde dag voelt de vroegere premier van Rusland Yegor Gajdar op bezoek in Ierland zich onverklaarbaar onwel.

Poetin en de FSB wijzen iedere betrokkenheid als complete nonsens van de hand. Al snel richt Scotland Yard zich op Andrej Loegovoj die in Londen een spoor van polonium heeft achtergelaten, inclusief die in het Arsenal-voetbalstadion. Wat voor zaken doet Loegovoj met Berezovky? Is het smokkel van polonium-210 dat bestemd zou zijn voor terreuracties van Tsjetsjeense rebellen?

Maar de man die ooit de lijfwacht was van Gajdar, ontkent in Moskou ook maar iets met de vergiftiging van Litvinenko van doen te hebben gehad. Omdat zowel zeven barmedewerkers van het Millennium Hotel als bij de Russische zakenlieden later sporen van polonium worden aangetroffen, wordt aangenomen dat de vergiftiging daar heeft plaatsgevonden. Maar hoe? Loegovoj beweert dat Litvinenko aan de Pine Bar zelfs geen kopje thee heeft gedronken. En vooral wanneer? Voor of na het bezoek aan het sushirestaurant?

Loegovoj zegt dat hij zelf het slachtoffer is geworden van een complot. Een dubbelspel. ‘Iemand probeert ons erin te luizen om de daadwerkelijke dader vrijuit te kunnen laten gaan. Het is een politieke streek’, stelde hij op een persconferentie in Moskou.

Scotland Yard heeft zich in de afgelopen weken een gedetailleerd beeld kunnen vormen van de omzwervingen van Litvinenko langs kantoren, hotels, restaurants en zijn eigen appartement op de dag dat hij werd vergiftigd. Door het bestuderen van visumaanvragen, CCTV-beelden en hotelboekingen – en het vaststellen van verhoogde radioactieve straling op plekken waar Litvinenko niet is geweest- is ook duidelijk met wie hij precies contact heeft gehad.

Indien Loegovoj en Kovtoen echt zo ziek zouden zijn als er nu wordt gesuggereerd, lijkt het onwaarschijnlijk dat zij de daders zijn. In dat geval is het mysterie alleen nog maar groter. De verwarrende informatie uit Moskou – en de mogelijke tegenwerking – maakt het Scotland Yard niet makkelijk het complot te ontrafelen.

Deze week krijgt het complot ineens een andere wending als Litvinenko ’s vader Walter stellig beweert dat zijn zoon drie dagen voor zijn dood tot de islam is bekeerd. Alex Goldfarb is hoogst verbaasd, omdat ‘Alex nooit iets van religie wilde weten’. Als zijn verzegelde kist donderdagmiddag naar de Highgate cemetary in noord-Londen ter aarde wordt besteld – dezelfde waar Karl Marx is begraven - kijkt niet de politie maar ook MI5 met belangstelling toe. Inmiddels heeft de Russische politie een eigen moordonderzoek gestart. Formeel is het nu een moordonderzoek van twee politiekorpsen. Politiek is het mogelijk een kleine atoomaanval in het hart van een andere natie.

Meer over