Politieke ideologie doet er niet veel toe

JE HEBT in Brazilië voetballers die ieder seizoen van club veranderen. Van de selectie van het WK in 1994 zitten nog slechts drie van de 22 spelers bij dezelfde club als toen....

Neem ex-president Itamar Franco van Brazilië, al jaren gescheiden. Franco, kleurloos en bepaald geen vrouwenversierder, versleet er twee in de ruim twee jaar dat hij aan de macht was. Brazilianen zijn wispelturig, geloven velen.

Neem politici. Die veranderen van partij als brildragers van glazen. Afgelopen jaar wisselden minstens 225 parlementariërs van politieke partij. Dat komt neer op 40 procent van het parlement.

De zwalkende partijen, die niet in de regering zitten en evenmin actieve oppositie voeren, verloren de meeste parlementariërs. De grote winnaars waren de twee partijen die de regering vormen. Eentje kreeg er maar liefst negentien parlementariërs en vier senatoren bij en werd meteen de grootste. Macht is een magneet, blijkt maar weer.

De Braziliaanse politiek gehoorzaamt, ondanks energieke pogingen van de zogeheten 'modernen' die parlementen als in Nederland, Zweden en (iets minder enthousiast) het presidentiële Frankrijk als ideaal koesteren, nog steeds feodale principes.

Regel een is dat ideologie er niet zoveel toe doet. Partijen dienen de leiders in plaats van andersom. Die leiders heten caciques, opperhoofden, in Brazilië.

Meestal heb je in iedere partij een paar caciques die ieder hun eigen aanhang 'commanderen' en elkaar het licht in de ogen niet gunnen. De cacique is vaak een gouverneur van een deelstaat, maar kan ook een partijbestuurder zijn.

De tweede vuistregel in de Braziliaanse politiek is: voor wat hoort wat. Als een cacique vindt dat hij in ruil voor de stemmen die hij garandeert voor een bepaald wetsvoorstel te weinig terugkrijgt - macht, benoemingen of geld - stapt hij over naar een andere partij. Of hij richt een andere op. Hij sleept dan zijn bancada, meestal parlementariërs uit zijn eigen regio, mee.

Regel drie in deze politieke biotoop luidt: ontrouw is een doodzonde. Ontrouw aan de cacique, wel te verstaan. Wie hogerop wil komen in de politieke piramide, volgt zijn baas. Zo doet Francisco Rodrigues het ook. Rodrigues is recordhouder overstappen op dit moment. De naam van de parlementariër stond in minder dan drie jaar op vijf verschillende lijsten.

Rodrigues komt uit Roraima. Dat is een kleine Amazonedeelstaat, waar een bende goudzoekers en hun uitbaters de politieke macht vormen. Verder heb je in Roraima veel bos, veel indianen (die zelden stemmen), wat kippenboerijen, sinaasappelbomen en een sinds kort geasfalteerde weg naar Venezuela.

Francisco Rodrigues schaamt zich geenszins voor zijn opportunisme. 'Het is een kwestie van politiek aanpassingsvermogen die me geen windeieren heeft gelegd', zegt hij. 'Het stelt me in staat straks uit te komen als kandidaat voor de Senaat.'

Zijn eerste overstap had plaats daags nadat de parlementariër was beëdigd. Hij verliet de kleine Braziliaanse Arbeidspartij (PTB) voor de minuscule fractie van de PSD. Die had hem namelijk het vice-voorzitterschap aangeboden, een onweerstaanbaar aanbod.

Een half jaar later had hij spijt. Hij stapte over naar de partij van Paulo Maluf, destijds burgemeester van het machtige Sao Paulo, eeuwig presidentskandidaat en een echte cacique. Maluf was in Roraima op bezoek geweest, had veel beloofd en iedereen achtergelaten met het idee dat hier de toekomstige president van Brazilië stond.

Rodrigues hoefde niet lang na te denken. Dit was het moment voor een wissel. Maluf haalde in Roraima zes burgemeesters, twaalf deelstaatparlementariërs en vier parlementariërs weg voor zijn bancada.

Maar goed. Het gehoor dat Rodrigues bij Maluf vond, viel tegen. Dus besloot hij - de verkiezingen zijn immmers al in zicht - op safe te spelen. In overleg met de gouverneur van Roraima, Rodrigues' politieke baas, besloot de parlementariër over te stappen naar de PFL, coalitiepartner in de regering. De president is weliswaar van de PSDB, maar iedereen ziet toch zo dat de PFL de dienst uitmaakt in Brazilië, zegt Rodrigues. 'Je vraagt iets en zij doen het.'

Begin dit jaar wisselde hij. Behalve Rodrigues gingen nog drie parlementariërs uit Roraima over naar de regeringspartij. De idee was dat de gouverneur hem zou volgen en in de verkiezingen gerestyled als PFL-kandidaat met, dat vooral, PFL-fondsen zou uitkomen.

Maar Rodrigues' cacique werd tegengehouden. Een invloedrijke senator van de PFL, ook uit Roraima, wilde hem er niet bij hebben. Deze zag namelijk zijn eigen politieke toekomst bedreigd.

Voor Rodrigues betekende het dat hij wederom moest uitkijken naar een andere partij. Trouw aan de cacique gaat voor alles. Bovendien was zijn toekomst in de PFL zonder zijn machtige vriend een zwart gat, geeft de backbencher uit het oerwoud toe. Hij keek wat rond. En ziedaar, vorige week vrijdag sloot Rodrigues zich aan bij de PTB. Terug van weggeweest. 'Ik heb in vele nesten geslapen maar nergens ervoer ik zoveel ideologische warmte als bij de PTB', aldus de parlementariër. Een nieuwe wissel sluit hij evenwel niet uit. 'Ik blijf zolang het wat oplevert.'

Ineke Holtwijk

Meer over