Polen wil van speelbal naar voortrekker

Er heerst een nieuw soort zelfbewustzijn in Polen. Niet langer laat de Poolse regering haar mond snoeren door 'sterkere' landen in de EU of bij de NAVO. Arie Elshout op bezoek bij de premier van Polen en drie ministers.

De Poolse premier Beata Szydlo (midden) met haar ministers Antoni Macierewicz en Wilod Waszczykowski (rechts). Beeld DPA/REUTERS/HH
De Poolse premier Beata Szydlo (midden) met haar ministers Antoni Macierewicz en Wilod Waszczykowski (rechts).Beeld DPA/REUTERS/HH

'We willen gehoord worden'. De Poolse premier Beata Szydlo verstaat de - voor een politicus niet vanzelfsprekende - kunst lang haar mond te houden. Terwijl haar ministers het woord hebben, zwijgt ze. Haar gezicht krijgt iets ondoorgrondelijks, alsof ze zich afsluit voor de omgeving. Wat niet zo is. Zodra het verwijt aan de orde komt dat Polen niet solidair genoeg is met de rest van Europa, springt ze er bovenop. Haar land, vaak een speelbal van de grote mogendheden, accepteert niet langer dat het niet serieus genomen wordt, is haar boodschap.

Jaren geleden waarschuwde Polen al voor Rusland. 'We werden niet gehoord, maar nu geven ze ons gelijk.' Zo ging het ook in de vluchtelingencrisis, waarin de Poolse regering zich op het standpunt stelde dat de grote aantallen migranten een bedreiging vormen voor de eigen cultuur. 'Ze noemden ons romantici.' Nu staat iedereen op de rem, betoogt Szydlo.

'In dit deel van Europa bestaat soms de indruk dat er niet naar ons geluisterd wordt en niemand ons begrijpt. Maar de geschiedenis leerde ons geduld te hebben. We streefden er lang naar lid te worden van de Europese Unie en de NAVO. Het is een van onze grootste verworvenheden. Maar nu we al weer jaren lid zijn, is de tijd gekomen om problemen aan te kaarten als we die signaleren', aldus de premier.

Sovjet-juk

Polen trad in 1999 toe tot de NAVO en in 2004 tot de EU. Beide organisaties vonden hun oorsprong in en werden gedomineerd door West-Europa. Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië waren de toonaangevende Europese landen. Oost-Europa, dat zich in 1989 van het Sovjet-juk bevrijdde, werd begroet als de arme tak van de familie. Maar de migrantencrisis heeft veel veranderd: Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije (de zogenoemde Visegrad 4) verzetten zich tegen elk Brussels verdelingsplan voor vluchtelingen.

Die nieuwbakken eigenwijsheid irriteert veel West-Europeanen, die ook verder weinig moeten hebben van de Midden- en Oost-Europese regeringen. Deze zijn over het algemeen nationalistischer en conservatiever dan elders. Opnieuw tekent zich in het verenigde Europa een scheidslijn af, ditmaal in het hoofd. Tussen west en oost, tussen solidair en niet-solidair en, volgens sommigen, tussen verlicht en achterlijk.

Het verwijt van een gebrek aan solidariteit leidt tot emoties op de kanselarij van de Poolse premier. Zij wordt geflankeerd door minister van Buitenlandse Zaken Witold Waszczykowski, minister van Defensie Antoni Macierewicz en minister van Europese Zaken Konrad Szymanski. De top van de Poolse regering is uitgerukt voor een 'werklunch' met een groep Europese journalisten ter voorbereiding van de NAVO-top die in juli in Warschau wordt gehouden.

Regering-Szydlo al langer onder vuur

Van begin af aan ligt de regering van premier Szydlo onder vuur, in Polen zelf en in Europa. Nadat de rechts-nationalistische Partij voor Recht en Gerechtigheid (PiS) eerst het presidentschap had veroverd, won het vorig najaar ook een absolute meerderheid in het parlement. Meteen was er de vrees dat zij haar almacht zou gebruiken om een autoritair bewind te vestigen naar het model van Hongarije van Viktor Orban.

Een van de eerste dingen die de nieuwe regering deed, was het vergroten van haar greep op het hooggerechtshof en de publieke media. Het leidde tot demonstraties in Polen. Brussel begon een onderzoek naar een mogelijke schending van de Europese rechtstaatbeginselen. Het onderzoek, dat kan eindigen in sancties, loopt nog.

De grote man achter de PiS-regering is Jaroslaw Kaczynski. Zijn partij vindt veel steun van kiezers uit de lagere inkomensgroepen. Zij is sterk nationalistisch, sociaal-conservatief en onderhoudt nauwe banden met de machtige katholieke kerk in Polen. Op sociaal-economisch gebied heeft de PiS een linkser profiel. PiS verwijt Brussel dat het niks deed tegen de bemoeienis van vorige regeringen met het hooggerechtshof en de media. Zij heeft hier een punt heeft. Maar een feit blijft dat de PiS-regering ideologischer is dan haar voorgangers.

Geprikkeld reageert Szydlo op elke suggestie dat Polen zich buiten de Europese orde plaatst. Het is niet alleen aan de West-Europeanen om te definiëren wat Europa is. 'Wij hebben altijd behoord tot Europa.' Waszczykowski valt haar bij: 'Er wordt nu veel gesproken over solidariteit. Dat is tweerichtingsverkeer. Wij zijn lang overheerst door de communisten. Waar was West-Europa toen? Er kwam geen enkele solidariteit. Wij hebben helemaal zelf onze soevereiniteit moeten heroveren.'

Dat Polen weigert asielzoekers uit het Midden-Oosten welkom te heten, komt volgens Waszczykowski onder meer doordat het ruimte wil houden voor vluchtelingen uit Oekraïne zolang het conflict daar niet is opgelost. Bovendien zijn veel migranten uit het zuiden geen echte oorlogsvluchtelingen maar mensen op zoek naar een beter leven. 'Zelfs als Oost-Europa die zou opnemen, zijn ze de volgende dag weer weg.' Vertrokken naar rijke landen als Duitsland, Nederland en Zweden.

Gedwongen relocatie

Mensen dwingen zich ergens te vestigen is slecht, zegt Waszczykowski. De Polen weten dat maar al te goed. Hij wordt persoonlijk: 'We zijn naar Siberië gestuurd, naar de concentratiekampen van de Duitsers. Mijn vader werkte op het postkantoor. Hij en mijn moeder woonden in Wolkowicze, wat nu in Belarus ligt. Toen dat aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd ingelijfd door de Sovjet-Unie werden ze gedwongen hun biezen te pakken. Als zoon van mijn moeder weiger ik elke gedwongen relocatie.'

Het zijn argumenten die voortkomen uit de loodzware historische ballast die de Polen met zich meetorsen. Hun land werd in het verleden herhaaldelijk binnengevallen, bezet en opgedeeld door zijn buren. Door Duitsers, Oostenrijkers en Russen. In combinatie met zijn strategische ligging, geografische grootte en economische kracht maakt deze tragische geschiedenis van Polen een speciaal land binnen de EU en de NAVO. Het heeft een sterke nationale identiteit en trots. Het heeft in Europa de op vijf na grootste economie en bevolking, het is de aanvoerder van de Oost-Europese landen. Van speelbal wil het voortrekker worden.

Het manifesteert zich al nadrukkelijk in de vluchtelingencrisis, maar meer nog wil het vorm geven aan Europa's antwoord op het Rusland van Poetin. Waszczykowski: 'Russen hebben gevochten tegen de Tsjetsjenen. Daarna volgden Georgië en de inlijving van de Krim. Nu is er de directe interventie in Syrië. Wat moet er nog meer gebeuren om te erkennen dat Rusland een agressieve, imperialistische staat is?'

Minister van Defensie Macierewicz: 'Ik krijg elke dag meldingen van wat de Russen doen in de buurt van de Baltische staten. Ze sturen steeds meer troepen naar die regio. Ze hebben Iskander-raketten die zelfs Duitsland kunnen bereiken.'

Net voor de bijeenkomst heeft de defensieminister naar zijn zeggen vernomen dat er weer een incident is geweest met de Russen. Tijdens de lunch gaat zijn mobiel over. Nadere informatie. 'Een Russisch vliegtuig heeft boven de internationale wateren in de buurt van Litouwen een Zweedse en Amerikaanse jet dwarsgezeten', aldus Macierewicz.

NAVO-troepen

Binnen de NAVO maken de Polen zich nu sterk voor een permanente aanwezigheid van de NAVO aan de oostflank. Na het einde van de Koude Oorlog reduceerde het bondgenootschap sterk het aantal troepen en wapens in Europa. 'Tot dusver is het slechts symbolisch aanwezig in het oosten. Meer was niet nodig, zeiden de bondgenoten twee jaar geleden nog', zegt Waszczykowski. Maar toen pakten de Russen in 2014 de Krim van Oekraïne af. Sindsdien praat de NAVO-landen over versterking van hun aanwezigheid in Oost-Europa. Maar met hoeveel troepen en hoe permanent de stationering zal zijn, is onderwerp van discussie. Sommige lidstaten willen Rusland niet provoceren. Op de top moet de knoop worden doorgehakt.

'Polen wil dat de NAVO elke dag aanwezig is. Niet om te vechten maar om af te schrikken. Als de troepen elk half jaar worden gerouleerd, is dat geen probleem', aldus Macierewicz, in een verwijzing naar een mogelijk compromis. De minister, wiens vader door de communisten de dood werd ingedreven en zelf als oppositielid de gevangenis inging, staat bekend als een havik. Dat is niet verwonderlijk bij een regering van de omstreden rechts-nationalistische Partij voor Recht en Gerechtigheid (PiS). Maar alle Polen zijn min of meer haviken, door schade en schande wijs geworden. Als het om veiligheid en de Russen gaat, heerst er consensus in Polen, had een hoge diplomaat van het ministerie van Buitenlandse Zaken een dag eerder al gezegd.

Szydlo: 'Het is een kwestie van nabijheid. De Poolse burgers aan onze oostgrens zien wat gebeurt in Oekraïne. Jullie in het westen zien alleen de berichten in de media. Oekraïners leefden tot voor kort in vrede. Dat is voorbij. Het toont aan hoe snel het kan gaan. Daarom is het tijd om in dit deel van Europa een NAVO-defensieapparaat op te bouwen.'

'Rode lijn'

Polen trekt daar hard aan, net zoals de Amerikaanse president Harry Truman bij het begin van de Koude Oorlog. Waszczykowski wil dat er een 'rode lijn' wordt getrokken als Rusland met zijn 'groene mannetjes' (militairen zonder herkenningstekens) weer een grens van een ander land schendt zoals ingeval van de Krim.

Maar willen de West-Europeanen sterven voor Estland? Het hoofdgerecht is opgediend, Pieczony kulbin z burakami, szpinakiem i mloda pietruszka (geroosterde ombervis met rode bietjes, spinazie en jonge peterselie). Niemand verslikt zich er in, maar de vraag komt aan. Niemand die ja durft te zeggen. Wel kaatst Macierewicz ineens de bal behendig terug: 'Wij zijn bereid te vechten voor Amsterdam!'

Meer over