Analyse

Poetin zet de hele wereld onder hoogspanning

De Russische president Vladimir Poetin voert oorlogsspanning rond Oekraïne op, speelt met Navalny's leven, schopt diplomaten het land uit, en bedreigt de oppositie. Beeld AP
De Russische president Vladimir Poetin voert oorlogsspanning rond Oekraïne op, speelt met Navalny's leven, schopt diplomaten het land uit, en bedreigt de oppositie.Beeld AP

Zijn belangrijkste uitdager ligt in kritieke toestand in een strafkolonie, en het leger trekt troepen samen aan de Oekraïense grens. Zelden hield Poetin de wereld meer in spanning voor zijn jaarrede, die hij woensdag zal uitspreken.

Poetins belofte aan de Russen is stabiliteit, maar de onzekerheid in de Russische maatschappij is voelbaarder dan ooit. ‘Is dit de ochtend voor de oorlog’, vroeg de bekende presentator Aleksander Ploesjev zich dinsdag af op radiozender Echo Moskvy. Ook financiële markten tonen nervositeit: de roebel is niet zo zwak geweest sinds Poetins aantreden op 31 december 1999.

Het Kremlin is onder Poetin zo dichtgetimmerd dat Russen en buitenlanders alleen kunnen speculeren over de plannen van de president en diens kleine cirkel van vertrouwelingen, die voornamelijk bestaat uit mensen met militaire achtergrond. Wel duidelijk is dat Poetins populariteitsratings nooit zo laag waren als nu.

Nieuwe oorlog

Westerse landen houden rekening met een nieuwe Europese oorlog. In 2014 leidde Poetin de aandacht van economische problemen af door de Oekraïense Krim te annexeren. De euforie daarover gaf Poetin een tijdelijke populariteitsboost in eigen land. Buiten Rusland wordt gevreesd dat Poetin een nieuw manoeuvre voorbereidt.

De duidelijkste aanwijzingen daarvoor zijn volgens westerse landen een troepenopbouw aan de grens met Oekraïne. De Europese Unie stelt dat Rusland er meer dan 100 duizend troepen heeft verzameld. De Amerikaanse regering spreekt van tienduizenden militairen.

Rusland zelf houdt het op reguliere troepenverplaatsingen en oefeningen, maar die uitleg wordt in het buitenland gewantrouwd. Temeer omdat Rusland op de Zwarte Zee ook bezig is aan een opmars. Enkele tientallen Russische marineschepen voeren de afgelopen dagen de Zwarte Zee op, ten zuiden van Oekraïne, waar Rusland al een grote vloot heeft liggen. Het kondigde aan buitenlandse marineschepen te weren op grote delen van de zee.

De Amerikaanse regering zegt ‘ernstig bezorgd’ te zijn over de Russische aankondiging om marineschepen niet toe te laten. Ook roept het luchtvaartmaatschappijen om op ‘extreem voorzichtig’ te zijn met vluchten in het grensgebied tussen Oekraïne en Rusland. De EU is ook gealarmeerd. Buitenlandchef Josep Borrell sprak maandag van ‘de grootste militaire opbouw ooit van het Russische leger langs de grens met Oekraïne’. ‘Een vonk’ kan volgens hem leiden tot escalatie.

De Russische president Vladimir Poetin, rechts, en de Russische minister van Defensie Sergei Shoigu in Siberië. Beeld AP
De Russische president Vladimir Poetin, rechts, en de Russische minister van Defensie Sergei Shoigu in Siberië.Beeld AP

Diplomaten

Het gevaar van vonken lonkt op verschillende fronten. De afgelopen dagen knetterde het hevig tussen het Kremlin en westerse regeringen terwijl de verhoudingen al zeer slecht zijn. Tsjechië beschuldigde Russische geheime diensten van betrokkenheid bij een dodelijke explosie in een Tsjechisch munitiedepot in 2014 en zette 18 Russische diplomaten het land uit. Daarop wees Rusland 20 Tsjechische diplomaten uit, waardoor Tsjechië alleen een ambassadeur en drie diplomaten overhoudt in Moskou.

Het aantal buitenlandse diplomaten in de Russische hoofdstad nam verder af doordat Rusland twee Bulgaarse diplomaten en tien Amerikaanse diplomaten wegstuurde. De Amerikaanse regering van president Biden had kort daarvoor tien Russen uitgewezen en nieuwe sancties aangekondigd wegens een grote cyberaanval die het werk van Rusland zou zijn. De VS en Rusland hebben allebei hun ambassadeurs voor onbepaalde tijd teruggetrokken uit elkaars landen.

Maar de grootste vonk kan uit het binnenland komen. Als Poetin woensdagmiddag in de voormalige manege naast het Kremlin zijn plannen presenteert, begint de oppositie haar ultieme poging om het leven te redden van Aleksej Navalny – artsen zeggen op basis van een medisch rapport dat Navalny ieder moment kan overlijden wegens een ‘kritisch hoog’ kaliumgehalte in zijn bloed. Een golf van demonstraties moet woensdag vanuit het oosten door alle elf Russische tijdzones trekken en ’s avonds in Moskou culmineren in een mensenmassa aan de muren van het Kremlin. De eis aan Poetin: het toelaten van Navalny’s artsen bij de oppositieleider.

De nationale veiligheidsadviseur van Biden waarschuwde het Kremlin dat er ‘consequenties’ zullen zijn voor Rusland als Navalny overlijdt. Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, riep Rusland herhaaldelijk op toestemming te verlenen voor medische hulp.

Vladimir Poetin in Siberië. Beeld AP
Vladimir Poetin in Siberië.Beeld AP

Rechtszaak

Maar Poetin, die er een hekel aan heeft zich de les te laten lezen door het Westen en eerder gezegd heeft dat er in Rusland ‘geen plek is voor onruststokers’, geeft tot dusver geen teken van bekommering om het leven van Ruslands oppositieleider. ‘De president houdt zich op geen enkele manier bezig met de gezondheid van gevangenen’, zei Poetins woordvoerder Dmitri Peskov maandag, zonder Navalny bij naam te noemen. Het Openbaar Ministerie, dat onder controle staat van het Kremlin, opende een rechtszaak om Navalny’s anti-corruptieorganisatie en zijn regionale campagnebureaus te verbieden wegens ‘extremisme’. De rechtszaak is tot staatsgeheim verklaard en zal daarom achter gesloten deuren plaatsvinden.

Navalny ligt sinds zondag in een isoleercel van het tuberculoseziekenhuis van IK-3, een strafkolonie 200 kilometer buiten Moskou. Een van zijn advocaten zei dinsdag door de gevangenisdienst geïnformeerd te zijn dat Navalny zondag glucose toegediend heeft gekregen, maar dat verplegers er sindsdien ‘niet in geslaagd zijn’ om een infuus aan te brengen in een ader van Navalny.

Poetins rede zal woensdag in elk geval gepaard gaan met een binnenlandse confrontatie. Bij eerdere demonstraties voor Navalny’s vrijheid werden duizenden mensen gearresteerd. Bijna een half miljoen Russen hebben op het internet aangegeven te willen demonstreren.

Meer over