Poetin wil zijn wodkamerk terug

De Russische staat voert een juridische strijd om de rechten op twee wodkamerken terug te krijgen. In de jaren negentig zijn die in handen gekomen van de zakenman Yuri Shefler. Woensdag staat een belangrijke uitspraak op de rol - in de Haagse rechtbank.

Gerard Reijn
null Beeld
Beeld

Van wie is de wodka die James Bond dronk in A View to a Kill? Al twaalf keer boog een Nederlandse rechter zich over die vraag. Zijn de Russische wodkamerken Stolichnaya en Moskovskaya van Yuri Shefler, de 49-jarige Russische zakenman die ze sinds 1997 officieel in zijn bezit heeft? Of zijn ze van de Russische staat?

Vandaag staat de dertiende rechterlijke uitspraak in deze kwestie op de rol, van de rechtbank in Den Haag dit keer. Alle voorgaande zaken gingen over de vraag wie in de Benelux eigenaar is van de omstreden merken. Vorig jaar gaf de Rotterdamse rechtbank daarop het antwoord: ze zijn van de Russische staat. Tegen deze uitspraak loopt nog een hoger beroep. Maar sinds dat vonnis is alle Stolichnaya die in Nederland en België te koop is geproduceerd door het Russische staatsbedrijf. De Stolichnaya die in andere landen in de slijterijen staat, komt uit Sheflers fabriek in Letland.

De Haagse rechter moet vandaag vaststellen wie eigenaar is van de wodkamerken in dertien Europese landen buiten de Benelux, van Spanje en Zwitserland tot Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk. Het wordt een van de belangrijkste uitspraken tot nu toe in een al vijftien jaar durende juridische strijd in tientallen landen.

Yuri Shefler, volgens Forbes gezegend met een vermogen van 2 miljard dollar, is een publiciteitsschuwe man. Toch haalde hij vijf jaar geleden de societysites door het jacht dat hij voor zichzelf liet bouwen. De 134 meter lange Serene was met zijn prijskaartjes van 330 miljoen dollar het op vier na duurste plezierjacht ter wereld. Vorig jaar verkocht hij het schip. Hij woont afwisselend in Zwitserland en Groot-Brittannië.

Wilde Oosten

Het verhaal van Shefler en de wodka begint in de jaren negentig, toen Rusland gold als het Wilde Oosten. De Sovjet-Unie viel uit elkaar, en van de wanorde maakten handige mannen gebruik om zich enorme bedrijven toe te eigenen. Zo bemachtigde Boris Berezovsky, de machtigste van deze 'oligarchen' die zelfs president Jeltsin in zijn zak had, autofabrikant Lada (AvtoVAZ), luchtvaartmaatschappij Aeroflot en tv-zender Channel One. Andere steenrijken uit deze periode zijn Roman Abramovich (gas- en oliebedrijf Sibneft), en Michail Chodorkovsky (oliemaatschappij Joekos).

Shefler, gesjeesd student economie, is net 30 als hij in 1997 bestuursvoorzitter wordt van wodkastokerij Sojusplodoimport (vertaling: Verenigde Fruit Import). Direct na zijn benoeming begint een onnavolgbaar spel dat veel weg heeft van het bekende balletje-balletje. Hij richt een eigen bedrijf op, en aan dat bedrijf verkoopt Sojusplodoimport voor 1,5 miljoen roebel (destijds 300 duizend dollar) alle wodka-merkrechten in tientallen landen. Een jaar later richt Shefler een vennootschap op in Rotterdam, Spirits International, en worden diezelfde merkrechten, destijds 47 stuks, daarin ondergebracht. Bij elke transactie is hij zowel de koper als de verkoper.

null Beeld
Beeld

Luttele jaren later blijken die wodkamerken miljarden waard. Naar eigen zeggen verkoopt Spirits International nu 36 miljoen flessen Stolichnaya per jaar. Inmiddels bezit het bedrijf honderden merkrechten in tientallen landen. De firma staat vooral om fiscale redenen in Nederland geregistreerd, maar wordt geleid vanuit Luxemburg. De winst van Spirits International bedroeg in 2015 1,4 miljard dollar (1,3 miljard euro).

Het is van tweeën één: of Shefler is een commercieel genie, of hij was destijds wel erg handig met die privatiseringen. Zijn advocaat Radboud Ribbert houdt het op het eerste: 'De Russen hechtten destijds niet veel waarde aan de merken. Ze wilden zelfs het merk Stolichnaya in Rusland schrappen, omdat dat een synoniem was geworden voor wodka. Pas nadat Shefler de merken had gekocht, zijn ze tot bloei gekomen.'

Vladimir Poetin. Beeld anp
Vladimir Poetin.Beeld anp

De Russen accepteerden de privatisering ook jarenlang. 'Pas na de komst van Poetin in 2000 ging er een andere wind waaien. Poetin liet per decreet weten dat hij koste wat kost die merken terug wilde hebben.' Bovendien, stellen Sheflers advocaten en adviseurs, is het uitkijken geblazen met documenten die de Russen aanvoeren in de rechtszittingen. Zij verwijzen naar de onthullingen in NRC Handelsblad over oliemaatschappij Rosneft. In die zaak deinsden staatsoliebedrijf Rosneft en ex-leden van de Russische veiligheidsdienst er niet voor terug Armeense vonnissen te vervalsen en die vervolgens als bewijs in te brengen in Nederlandse rechtszaken.

Joris van Manen van advocatenkantoor Hoyng Rokh Monegier, die optreedt voor de Russische staat, oordeelt heel anders over Shefler. 'Hij heeft die merken gestolen.' Volgens de advocaat had Shefler zijn snelle opkomst te danken aan zijn positie in de Russische onderwereld. Hij zou deel hebben uitgemaakt van de Solntsev Broederschap, een groep gangsterbendes rond Moskou die gelinkt werd aan Berezovsky en die niet terugdeinsde voor geweld, inclusief moord.

Shefler is nooit voor een misdrijf berecht. Rusland heeft wel geprobeerd hem uitgeleverd te krijgen wegens veronderstelde doodsbedreigingen aan een Russische minister, maar westerse rechters vonden het bewijs te dun om daaraan mee te werken.

Volgens Van Manen is Shefler druk bezig zijn onderneming Spirits International leeg te trekken. Volgens het laatste jaarverslag, dat over 2015, is er in twee jaar tijd 2,2 miljard dollar dividend uitgekeerd. Bovendien heeft Shefler honderden merkrechten overgeheveld naar andere vennootschappen in zijn groep, vooral naar het pas opgerichte Zwitserse ZHS. 'In het afgelopen jaar zijn al 141 merkrechten overgeschreven naar ZHS', zegt Van Manen. 'Dus als wij schade willen verhalen, blijkt Spirits International straks helemaal leeggetrokken'. Een nieuwe ronde van balletje-balletje.

Dat een Nederlandse rechtbank de wettigheid van de privatisering moet bepalen voor dertien Europese landen, is volgens Sheflers advocaat Ribbert geen toeval. 'Deze rechtszaak had in elk van de dertien landen aangespannen kunnen worden. De Russen kiezen voor Nederland omdat ze hier al eerder een zaak hebben gewonnen.' Nergens, zegt hij, zijn rechters zo op de hand van het Kremlin als in Nederland, omdat rechters zich hier laten leiden door hun afkeer van het veronderstelde 'leegroven van Rusland door de oligarchen'.

Volgens hem schept de Haagse rechter een uniek precedent als hij oordeelt dat de merkrechten in al die landen eigendom zijn van de Russische staat. 'Een Nederlandse rechter die bepaalt van wie een merk is naar Noors recht, naar Brits recht, naar Zwitsers recht en naar het recht in nog tien Europese landen, gaat volgens mij zijn boekje te buiten. Alleen kan daar niets tegen worden gedaan.'

Aanvullingen en verbeteringen: In een eerdere versie van dit artikel zei advocaat Radboud Ribbert: 'Een Nederlandse rechter die bepaalt van wie een merk is naar Noors recht, naar Brits recht, naar Zwitsers recht en naar het recht in nog tien Europese landen, lijdt volgens mij aan zelfoverschatting.' In werkelijkheid zei hij: zo'n rechter 'gaat zijn boekje te buiten'.

Meer over