PLATEN: KLASSIEK

Mondriaan en de muziek, het is een verleidelijk maar ook wat precair onderwerp. Het Amsterdamse Mondriaan Kwartet zag zich onlangs verrijkt met een strijkkwartet van de Parijzenaar Iannis Xenakis: Ergma....

Iannis Xenakis gaat

Mondriaan met

strijkstok te lijf

Mondriaan and Music. Vanguard Classics 99066.

Mondriaan, die sommige van zijn schilderijen 'composities' noemde ('met rood, geel en blauw'), herleidde zijn kunst tot stelsels van 'evenwichtige verhoudingen'. Dat klinkt - al had Mondriaan zelf bij voorkeur boogie-woogieplaten op staan - naar 'nieuwe muziek'. Niet voor niets geniet vooral Mondriaan belangstelling onder componisten en musici, meer nog dan Schönbergs geestverwant in de beeldende kunst, Kandinsky. Maar waar liggen wezenlijke verbanden?

Louis Andriessen inspireerde zich bij het componeren van De Stijl op een Mondriaan uit 1927, door het schilderij te 'lezen' en de vlakken vrijelijk achter elkaar te zetten, waardoor een grafisch model ontstond. De instrumentale 'kleuren' en de nootjes kwamen langs associatieve weg.

Hoe ging dat met Xenakis? Die nam de opdracht aan 'omdat ik van de schilder Mondriaan houd, en omdat ik van de revolutie houd die hij heeft bewerkstelligd'. Verder houdt Xenakis zich op de vlakte. Toch is het een 'andere' Xenakis die je hoort.

Het onomwondene van Xenakis (hij gaat altijd recht op de man af) heeft hier extra-componenten van hoekigheid en zelfbeperking. De strijkers spelen louter dubbelgrepen, steeds twee dissonerende noten tegelijk. Er klinken afgemeten 'vlakken', met gepuncteerde ritmen tegenover gelijkmatige, en met transparante klanken tegenover dikke clusters.

Voor elke uitleg bestaat een betere, maar in het basis-ritme klinkt een merkwaardig eenvoudige vierdeligheid, alsof iemand met snelle halen steeds. . . nee suppoost, zònder stanleymes. Het Mondriaankwartet doet het met de strijkstok, ruig, wild, maar met strakke discipline. 'Vierkant', als het ware.

Jakob van Domselaer, door Kees Wieringa. Do-records 001.

Voor Stockhausen was het zien van Mondriaans werk ooit 'doorslaggevend'. Morton Feldman noemde zichzelf een 'Mondriaan van de muziek'. Maar de echte Mondriaan van de muziek was natuurlijk Jakob van Domselaer, die in 1960 overleed, 70 jaar oud en door iedereen vergeten. Hij verkeerde in Berlijn in de kring van Busoni, leerde in Parijs Mondriaan kennen, en componeerde, terug in Nederland, in de jaren 1910 een serie hoogst intrigerende Proeven van Stijlkunst. De pianist Kees Wieringa heeft ze van nr 1 tot en met 9 op cd gezet.

Van Domselaer zocht naar 'statisch evenwicht', naar het 'horizontale' en het 'verticale'. Ook hier klinkt een onmiskenbare rechtlijnigheid, met - in de Proeve nr 9 bijvoorbeeld - dalende en stijgende akkoordlijnen, in een onverstoorbaar gelijkmatige beweging. Zelfs de Sonate nr 9 waarin Van Domselaer in 1924 op vrijere vormen afkoerste, lijkt langs de lineaal te zijn ontstaan.

De onoverdraagbaarheid werd Van Domselaer uiteindelijk fataal. Zo sterk twijfelde hij aan de waarde van zijn experimenten, dat hij de kwaliteiten ervan over het hoofd zag. Die liggen niet in de steekhoudendheid van de analogie, maar in de sfeer van de intuïtie. In het broeierige van de beweging en de akkoorden, waarin niet de zwarte lijn resoneert, maar de wondere wereld van Busoni.

Goed dat Wieringa, die ook verstand heeft van Morton Feldman, er doorheen kijkt, en Van Domselaer van een misverstand afhelpt.

Rudolf Escher. Concertgebouworkest o.l.v. Chailly. NM Classics 92048.

Rudolf Escher was een neef van de graficus Escher. De denker in neef Escher zal bij de correspondenties met oom Escher baat hebben gehad. Maar waar het ging over de betekenis van de kunst voor de muziek en andersom waren de brieven even uitvoerig als uitzichtloos.

Als er één werk is waarin Escher alle proporties uit het oog heeft verloren, is het Summer rites at noon. Eigenlijk een Escher-Van Vlijmen, want het was Jan van Vlijmen die het voltooide, instrumenteerde en reduceerde. Riccardo Chailly en een sterk vergroot Concertgebouworkest brachten in oktober '88 de eerste, tot nu toe ook laatste uitvoering. De opname van dit buitengewoon fascinerende stuk, waarin Escher de 'avantgarde' een koekje van eigen deeg wilde geven zonder oude lyrische en harmonische idealen prijs te geven, heeft Chailly's label Decca niet gehaald. De Wereldomroep en het promotiecentrum CNM nemen de honneurs waar. RdB

Meer over