Plasticbouillon à la Noordzee

Ook in de Noordzee drijft een afzichtelijke hoeveelheid plastic. Paradoxaal genoeg stamt een groot deel uit reinigingsgewoonten.

RENÉ DIDDE

Na de Stille en de Atlantische Oceaan heeft nu ook West-Europa een plasticprobleem op zee. Het woord 'plasticsoep' mag dan zijn voorbehouden aan de beruchte kledders drijvend plastic in de Stille en de Atlantische Oceaan, op onze eigen Noordzee mag je onderhand toch wel spreken van een 'plasticbouillon'. Een bouillon van onzichtbaar kleine stukjes plastic. Een bouillon die bovendien voor steeds grotere problemen dreigt te zorgen omdat het zeeleven zich eraan te goed doet en het plastic in de voedselketen belandt.

Het begint allemaal in de badkamer en in de wasmachine. Fijne textielvezeltjes van de fleecetrui of nylondeeltjes van de pantalon: elke wasbeurt maakt dat er honderden plasticdeeltjes van het textiel loslaten. Via de afvoer van de wasmachine belanden ze in het riool. 'In de afvalwaterzuiveringsinstallatie worden veel plasticdeeltjes tijdens de zuivering in het slib weggevangen, maar we tellen minstens twintig plasticdeeltjes per liter in het effluent dat daarna op het oppervlaktewater wordt geloosd', zeggen ecotoxicologen Heather Leslie van het Instituut voor Milieuvraagstukken (IVM) aan de VU in Amsterdam en Dick Vethaak van kennisinstituut Deltares en tevens bijzonder hoogleraar aan het IVM-VU.

Doordat in Nederland jaarlijks 20 miljard kubieke meter gezuiverd rioolwater wordt geloosd op het oppervlaktewater kan dit een behoorlijke belasting voor het watermilieu en de Noordzee betekenen. Zeker door het onafbreekbare karakter van de plasticdeeltjes, aldus de onderzoekers in een artikel dat volgende week in het vakblad H2O wordt gepubliceerd.

Als hun schatting klopt, bereiken jaarlijks alleen al vanuit Nederland 400 biljoen (400.000 miljard) deeltjes de Noordzee. Deze enorme vracht komt nog bij de acht miljoen grotere stuks plastic die dagelijks wereldwijd in zee belanden, volgens een schatting van UNEP, het milieubureau van de Verenigde Naties.

Kunstwerk

De wetenschappers verrichtten voor het eerst onderzoek aan een afvalwaterzuiveringsinstallatie van waterschap Hollandse Delta in Heenvliet. 'Onder de microscoop zie je een caleidoscoop aan kleuren, groottes en vormen van brokjes en vezels, vooral in het slib', zegt Leslie. 'Het is bijna een kunstwerk.' De onderzoekers troffen verschillende soorten plasticdeeltjes, waaronder zeer kleine microplastics aan, onder andere blauwe vezels, in het open water van de Noordzee bij de Doggersbank. 'Het is voor het eerst dat plasticdeeltjes in de noordelijke Noordzee zijn gemeten', aldus de onderzoekers. Britse onderzoekers toonden al eerder plastic aan in de zuidelijke Noordzee.

Volgens een schatting van de Engelse wetenschapper Mark Browne laten per wasbeurt 1.900 microplasticdeeltjes per kledingsstuk los. Textieldeeltjes, maar volgens de onderzoekers van het IVM VU ook kleine plasticdeeltjes (zogeheten scrubs) in cosmetica, handzeep, douchegels en tandpasta. 'Deze deeltjes worden pas sinds vijf jaar toegevoegd en geven een reinigend effect aan huid en tanden. De toegevoegde plasticdeeltjes zijn goedkoper dan zand- of kleideeltjes of gemalen kokosvezels. De cosmetica-industrie heeft kennelijk niet nagedacht over de milieugevolgen.'

De onderzoekers spreken van een 'plasticbouillon' in plaats van 'plasticsoep' omdat de synthetische textielvezels en cosmeticadeeltjes niet zichtbaar zijn. Daarnaast worden er ook grote brokken macroplastic aangevoerd, vermoedelijk via alle grote waterwegen in Europa. 'Het gaat om slijtage aan verpakkingen, schoenzolen, fiets- en autobanden en kunststof bouwmaterialen', aldus de H2O-publicatie.

Anders dan de fameuze diffuse brij van grote en kleine stukken plastic in de Stille en in de Atlantische Oceaan wordt het plastic op de Noordzee niet opgesloten in een werveling (gyre). 'De Noordzee is te klein voor dergelijke grote wervelingen, die ontstaan door een samenspel van wind en de draaiing van de aarde. Wel is er op de Noordzee sprake van kleinere, tijdelijke draaikolkjes (eddy's) die plaatselijk een verhoogde concentratie van plasticafval kunnen bewerkstelligen', aldus Vethaak en Leslie.

De onderzoekers wijzen op de bedreiging die de verbrokkeling van grote stukken plasticafval en de microplasticbouillon in de Noordzee kan gaan vormen. Aan de plasticdeeltjes kunnen zich allerhande slecht afbreekbare microverontreinigingen hechten, zoals residuen van landbouwbestrijdingsmiddelen en vlamvertragers. Plankton en micro-organismen gebruiken dit plastic als substraat, waardoor het spul wegzakt in de diepte en voedsel vormt voor mosselen, krabben, kreeftjes en vissen. Die vormen op hun beurt voedsel voor vogels als de albatros en de Noordse stormvogel. Niet zelden sterven deze de hongerdood doordat grotere stukken plastic in hun maag niet verteren maar via het zenuwstelsel wel een 'vol gevoel' doorgeven aan de hersenen, waardoor de vogels stoppen met fourageren.

Nog veel onduidelijk

Mogelijk bieden ook de microplastics van textiel en cosmetica in het afvalwater een substraat voor hechting van de persistente verontreinigingen. 'We gaan dat nader onderzoeken', zeggen de onderzoekers. Zij wijzen erop dat er nog veel onduidelijk is aan het probleem van de plasticsoep. Onderzoeksmethoden, waaronder het bemonsteren en analyseren van de plasticdeeltjes, verschillen van instituut tot instituut.

In een mede door het ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M) gefinancierd onderzoek gaan IVM en Deltares met Belgische, Franse en Britse wetenschappers riviermondingen in de zuidelijke Noordzee en het Kanaal bemonsteren om de eerste Nederlandse bevindingen te koppelen aan de deeltjes die bijvoorbeeld via Rijn, Seine en Theems de Noordzee bereiken. Met verspreidingsmodellen afkomstig uit onderzoek naar de verspreiding van zwevend stof, olie en slib en van de larven van haring en platvis, hopen ze duidelijk te maken waar en hoe de plasticdeeltjes zich verspreiden en accumuleren.

Verder moeten metingen klaarheid brengen in de plasticverontreiniging in de Europese zeeën. In ander Europees onderzoek waarin Leslie en Vethaak gaan participeren, staan ook min of meer afgesloten zeeën als de Zwarte Zee, de Baltische Zee en de Middellandse Zee centraal. In die laatste troffen Belgische en Franse onderzoekers een verhouding van een gram microplastic tot twee gram plankton aan in hun netten.

De industrie: dit is voor ons nieuw

In de verschillende brancheorganisaties van textiel en mode zoals CBW-Mitex en Modint kan en wil men geen standpunt innemen. 'We weten er te weinig van', aldus de branche. Bij Kenniscentrum Design and Technology aan Saxion Hogeschool te Enschede wijzen lector Ger Brinks en onderzoeker Henk Gooijer erop dat natuurlijk textiel als katoen en wol veel harder slijt dan synthetisch textiel. 'Als echter inderdaad de synthetische textielvezels een probleem voor de Noordzee vormen, dan moet de slijtage worden verminderd door de synthetische vezels te verduurzamen', aldus Brinks en Gooijer. Zij verwachten bovendien dat meer onderzoek naar constructie en ontwerp van het kledingstuk kan bijdragen aan verminderde slijtage. 'Ook een filter op de wasmachine, net als in de wasdroger, is wellicht een optie.'

Namens de Nederlandse Cosmetica Vereniging NCV te Zeist, legt technisch directeur Ronald van Welie uit dat plasticdeeltjes veel voordelen hebben ten opzichte van natuurlijke deeltjes. 'Zand, klei en kokos zijn altijd verontreinigd met micro-organismen en vergen dus meer conserveringsmiddel. En dat wil de consument niet. Plasticdeeltjes kunnen ook gemakkelijker in alle maten en soorten worden gemaakt en zijn zachter voor de huid.'

Dat ze bijdragen aan vervuiling van de Noordzee is nieuw voor de NCV. 'Ook de suggesties dat ze een drager vormen voor slecht afbreekbare stoffen in het water, zijn nieuwe feiten voor ons. Wij dachten tot nog toe dat we slechts een verwaarloosbare fractie aan de plasticvervuiling in zee leverden, maar deze nieuwe feiten moeten we goed bekijken.'

Volgens Stuf Kaasenbrood van PlasticsEurope Nederland, die de producenten van kunststofgranulaat vertegenwoordigt, hoort plastic afval niet in zee. 'Textielvezels lijken mij gemakkelijk te voorkomen door een afdoende filter achter de wasmachine te monteren.' Van de aanwezigheid van scrubs in cosmetica is PlasticsEurope pas anderhalf jaar op de hoogte. 'Als blijkt dat deze kunststofdeeltjes, die juist worden toegevoegd om af te spoelen, een milieuprobleem vormen, moeten ze eruit. Ik weet dat cosmeticabedrijven vorig jaar al een brief hebben ontvangen van milieu-organisatie Stichting de Noordzee, waarvan wij hebben gezegd: doe er wat mee. Als blijkt dat deze scrubbolletjes door onze leden speciaal voor een cosmeticamerk worden geproduceerd, gaan we met deze leden in dialoog.'

undefined

Meer over