Plan mega-kathedraal rijt Roemeense wonden open

De Roemeense orthodoxe kerk wil in het Carol 1-park in Boekarest de grootste kathedraal uit de geschiedenis van het land laten verrijzen....

Van onze correspondent Olaf Tempelman

Je kunt vanuit politieke of spirituele motieven aan het bouwen slaan. Een indicator is vaak de grootte die een gebouw krijgt. De houten orthodoxe kerkjes, verscholen in de heuvels van het Roemeense Maramures of tussen de rotsen van de Olt-vallei, dienden een spiritueel doel. Dat zie je zowel aan hun nederige omvang als aan hun ligging.

De orthodoxe kerken die verrezen in de stadscentra van Transsylvaniadat het gebied in 1918 van Hongaarse in Roemeense handen was overgegaan, zijn in de eerste plaats uit politieke motieven gebouwd. Altijd zijn ze groter dan de Hongaarse katholieke kerken die er vlak naast liggen. Spiritualiteit was hier gefuseerd met een politiek ideaal. De impliciete boodschap van de kerken: nu zijn wij hier de baas.

De grootmeesters van het politiek bouwen waren de totalitaire heersers van de twintigste eeuw, de nazi's en de communisten, die beiden religie hadden afgezworen en zelf op de stoel van het opperwezen waren gaan zitten. Het resultaat was een architectuur die zelfs de grootste kathedralen, moskeeen tempels deed verbleken. Albert Speer heeft zijn plannenvoor Berlijn nooit kunnen voltooien. Stalins architecten kregen meer gelegenheid voor het oprichten van extreem grote gebouwen. In essentie ging het daarin om het etaleren van de communistische almacht, om te imponeren en te domineren.

Boekarest is van alle Europese hoofdsteden het meest door totalitaire architectuur gemarkeerd een soort Berlijn indien Speer zijn karwei had kunnen afmaken. In de jaren vijftig onderging de Roemeense hoofdstad de invloed van Stalin. In de jaren tachtig verwoestte partijleider Ceausescu een kwart van het oude centrum om ruimte te maken voor zijn eigen onbescheiden bouwwerken. Zijn paleis, het Huis van het Volk (270 bij 240 meter), is het een na grootste gebouw ter wereld. Oude spirituele architectuur werd in dit offensief letterlijk verpletterd. Liefst 37 zestiende-en zeventiende-eeuwse kerkjes werden tussen 1977 en 1989 met de grond gelijkgemaakt om plaats te maken voor Ceausescu's paleis.

De Roemeense orthodoxe kerk wil een en ander nu gaan compenseren door in het stadspark Carol de Eerste op de plek van een leeg communistisch mausoleum het grootste religieuze bouwwerk uit de Roemeense geschiedenis te laten verrijzen, de Kathedraal van de Verlossing van het Volk.

'Verlossing? Het volk gaat hier alleen maar weer onder lijden', zegt Mariana, een wandelaarster in het park. Het Carol 1-park heeft rijk beboste lanen, een vijver met bootjes met verliefde stellen en tussen de bomen verscholen terrassen. Om het mausoleum staat al veertien jaar een hek. Mariana is een dame van in de zestig die hier iedere dag haar herdershond uitlaat. 'Als het plan doorgaat, gaan we terug naar de jaren tachtig', zucht zij. 'W steigers, w bulldozers, w puinhopen van steen. We hebben zoveel onrust gehad in de stad. Laat het park voor wat het is. Kijk nou zelf naar het mausoleum. . . Ik heb er geen last van'

Het is een van de onschuldiger argumenten in een discussie die Roemenil maanden in zijn greep heeft en die verschillende segmenten van de maatschappij lijnrecht tegenover elkaar heeft geplaatst, een discussie die inmiddels over veel meer gaat dan de kathedraal alleen. Op het eerste oog paradoxale bondgenootschappen hebben gestalte gekregen.

De kerk heeft in de regerende oud-communisten haar belangrijkste steunpilaar gevonden. Behalve dat zij het Carol 1-park als locatie hebben aangewezen, hebben zij ook nog eens de som van 40 miljard lei (een miljoen euro) beschikbaar gesteld voor het afbreken van het mausoleum. Ouddissidenten ijveren ondertussen voor het behoud ervan, daarin gesteund door de oppositie, de Unie van Architecten en het leeuwendeel van de intelligentsia.

De kerk heeft bij monde van vicaris Vincentiu Ploiesteanul iedere suggestie van een politieke afspraak als laster bestempeld. 'De Roemeense orthodoxe kerk bouwt voor de eeuwigheid, onafhankelijk van politici en parlementaire mandaten.' De plannen voor de Kathedraal van Verlossing van het Volk dateren van ruim voor het communisme. Zonder Stalin en het Rode Leger had zij er al lang gestaan. Het traumatische verleden maakt haar thans noodzakelijker dan ooit, aldus Ploiesteanul.

Toch is een bondgenootschap tussen kerk en ex-kaders minder bizar dan het lijkt. Zowel het hoofd van de Roemeense Orthodoxe Kerk, Patriarch Teoctist, als de Roemeense president, Iliescu, kampt met een door het communisme besmet verleden. Beiden hebben, in de woorden van een commentator, 'wat te compenseren'. Teoctist werd vanwege zijn gedweeeputatie door de communisten als kerkleider aangesteld en protesteerde niet toen Ceausescu zestiende-eeuwse juweeltjes van koepelkerken platwalste. Een flinke kathedraal kan als goedmaker fungeren.

Iliescu genoot zijn opleiding in het Moskou van Stalin en was gespecialiseerd in anti-Amerikaanse en anti-clericale leuzen. George W. Bush heeft hij inmiddels bijna vol op de mond gezoend. De kolossale kerk kan hem ook als christen op de kaart zetten. De orthodoxie is voor het electoraat van de ex-communisten boeren, arbeiders, gepensioneerden een belangrijk instituut. 'Goddeloosheid' is een beschuldiging die hun bij eerdere verkiezingen stemmen heeft gekost.

Het probleem is dat mensen, in een geforceerde poging van hun verleden los te komen, de kwalijke reflexen van dat verleden vaak herhalen in dit geval middels het oprichten van grote bouwwerken ten koste van andere. Dat is de essentie van een open brief aan Iliescu die door tweeduizend Roemeense intellectuelen is ondertekend: 'Wij zijn van mening dat aan het trauma van Boekarest, dat decennialang niets anders heeft gezien dan het verwoesten van monumenten, onderhand eens een eind moet komen.'

Veruit de felste criticus is de schrijver en filosoof Gabriel Andreescu. Hij noemt de kathedraal een 'puur Ceausistisch'project. 'Met spiritualiteit en de goede traditie van de orthodoxe architectuur heeft dit helemaal niets te maken', zegt hij. 'Dit is megalomanie waarmee de kerkleiding met Ceausescu's Huis van het Volk wil concurreren.' Een van Andreescu's recente essays is geustreerd met een foto van het Ceausescupaleis waarop met viltstift kerktorentjes zijn getekend.

'In het interbellum is het project niet doorgegaan wegens geldgebrek', stelt Andreescu. 'Toen had Roemenien normale Europese levensstandaard. Tegenwoordig leeft zeker eenderde van de bevolking onder de armoedegrens. Je kunt je socialer bestedingen van het geld voorstellen. Willen de oud-communisten ineens van het mausoleum af? Laten ze er dan een museum van maken over de misdaden van het oude regime. Bekommeren ze zich plotsklaps om kerkgebouwen? Laten ze dan beginnen met de restauratie van de duizenden orthodoxe kerkjes met een grote cultuur-historische waarde die op diverse plaatsen in het land in staat van verval verkeren.'

Voorstanders menen echter dat je met het restaureren van kerkjes op obscure plaatsen niet bereikt wat met met het oprichten van een grote kathedraal in hartje Boekarest wel kan lukken: het op een zekere manier imponeren en het smeden van een collectief.

Andreescu: 'Het impliciete belang van zowel de oud-communisten als de Roemeense orthodoxe kerk is het in stand houden van een bepaald soort patriarchale mentaliteit. De discussie is zo fel, omdat die inzet hen lijnrecht plaatst tegenover representanten van de civiele samenleving, die juist strijden voor een samenleving van individuele burgers met ruimte voor individuele spiritualiteit.'

Burgemeester Basescu van Boekarest, een tegenstander van de regering, heeft verklaard het plan juridisch te zullen aanvechten omdat het volgens hem illegaal is overheidsmonumenten zoals het mausoleum uit handen te geven voor andere redenen dan hun conservering. De kerkleiding heeft laten weten inzake de kathedraal geen compromis te zullen accepteren.

Meer over