Pinochet staat niet meer boven de wet

Pinochet dicteerde destijds de vredesvoorwaarden aan de democraten. Volgens Michael Ignatieff wordt dat feit door de apologeten van de 'succesvolle overgang' in Chili verdoezeld en moeten de slachtoffers van de ex-dictator een laatste kans op gerechtigheid krijgen....

DE ingrediënten zouden een kolfje naar de hand zijn van een romancier als Garcia Marquez: een zieke tiran in de herfst van zijn leven die een kliniek in Londen bezoekt en vervolgens in zijn ziekbed wordt gearresteerd, terwijl familieleden van zijn slachtoffers onder zijn raam om gerechtigheid schreeuwen. Zie hier het intrigerende verhaal van een despoot die de menselijke fout beging, waarvan zoveel romans vertellen.

Hij vond het niet voldoende aan de macht te zijn geweest en gruwelijkheden te hebben gepleegd. Hij nam er geen genoegen mee te zijn ontkomen aan de veroordeling door zijn volk en de wraak van zijn vijanden. Een ander had daarmee wellicht wel vrede gehad, maar hij was uit op historische rehabilitatie. Hij voelde zich verschrikkelijk verkeerd beoordeeld, hij kon de gedwongen anonimiteit van zijn reizen niet verdragen. Ook al ontving mevrouw Thatcher hem op de thee, hij wist dat hij gehaat werd. En dat vond hij onverdraaglijk.

Daarom ontbood hij in september de interviewer van de New Yorker en vroeg hij de geschiedenis om hem vrij te spreken. Nog typerender was de foto die er natuurlijk bij hoorde en waarop hij een pose van bijna majesteitelijke onbeschaamdheid aannam. Zich op een dergelijke manier laten fotograferen was een misrekening, een mengeling van verblindende ijdelheid en gekwetste trots. Het bijschrift vermeldde dat de foto in een Londense kliniek was genomen. De soldaat had moeten weten dat men zijn schuilplaats niet verraadt.

Ook met de volgende fase zou de romancier wel raad weten: hoe de despoot, nog wel vanaf zijn ziekbed, halsstarrig het gevecht zocht om aan zijn wraakgodinnen te ontkomen. Bij ieder ander zou een dergelijk gebrek aan berusting, een dergelijke onverzettelijke levensdrang bewondering hebben opgeroepen. Er ontstond een gedenkwaardige strijd tussen een aangeschoten roofdier en een hele generatie die het, om met een Britse minister te spreken, 'om te gruwen' zou vinden, als hij aan de gerechtigheid zou ontkomen.

De generatie die nog studeerde toen hij heerste, is nu zelf aan de macht. Ook deze ironie is voor de romancier een welkom geschenk. De generatie voor wie de naam van Pinochet synoniem was met schandelijkheid, merkte dat hij voor de generatie die onmiddellijk na haar kwam niets meer betekende. Deze generatie bestond uit de twintig- tot dertigjarigen die de politiek leerden van de vereerders - zoals Margaret Thatcher, Helmut Kohl en Ronald Reagan - van sterke en niets ontziende mannen.

De arrestatie van Pinochet ging derhalve gepaard met een verkeerde beoordeling van de stroom der tijd: een generatie die nu voor het eerst aan de macht was, zag zich geconfronteerd met het feit dat herinnering onverbiddelijk in geschiedenis verandert en daarbij van hartstochtelijke zekerheid overgaat in de flauwe schaduw van de twijfel.

Voor de generatie van Blair, Clinton en Schröder, met andere woorden voor hen die wisten waar Pinochet voor stond, was het een geloofsartikel dat tirannen geen veilig heenkomen mochten vinden, dat misdaden tegen de mensheid niet mogen verjaren. Dat moest de les van Neurenberg zijn. Maar die les bestaat niet, tenminste niet toen een rechter van het Britse hooggerechtshof het bewijsmateriaal las. De oude tiran profiteerde niet alleen van zijn diplomatieke onschendbaarheid als Chileens senator, maar ook van een 'staatsimmuniteit'. Op grond van strafbare feiten die hij als staatshoofd had begaan, kon hij niet uitgeleverd of in staat van beschuldiging worden gesteld. Neurenberg, zo redeneerde de Britse rechter, laat het principe onverlet dat 'een soevereine staat niet optreedt tegen een andere soevereine staat voor wat betreft zijn soeverein handelen'.

Als men de oude dictator in Groot-Brittannië of Spanje voor de rechter zou brengen, zo waarschuwde de Britse rechter, dan zou ook een Amerikaanse president wegens het bevelen van oorlogsmisdaden kunnen worden aangeklaagd. En koningin Elisabeth zou bijvoorbeeld - vermoedelijk in Ierland - kunnen worden aangeklaagd wegens strafbare feiten gepleegd door Britse soldaten in Noord-Ierland. Respectabele rechtsgeleerden wezen op verontrustende precedenten: normale burgers die in Libië, Irak of Libanon iemand schuldig bevinden, zouden dan rekening moeten houden met uitlevering en opsluiting in buitenlandse gevangenissen.

Terwijl de oude generaal zich uit alle macht vastklampte aan het leven en de vrijheid die hij anderen had ontzegd, werden de hoopvolle, liberale zekerheden van een generatie die nu aan de macht was, weggeblazen door een noodlottige alliantie van aftakelende tirannie en Engels legalisme. Natuurlijk tellen juridische finesses, omdat de letter van de wet vandaag een dictator en morgen een onschuldig slachtoffer beschermt. Maar in dit geval leek de interpretatie van het Neurenbergs precedent niet alleen maling te hebben aan de letter maar ook aan de geest van de wet.

Artikel 7 van het handvest van de processen van Neurenberg bepaalt expliciet dat 'de officiële positie van beklaagden', met inbegrip van staatshoofden, 'niet inhoudt dat zij op grond daarvan van hun verantwoordelijkheid worden ontslagen of strafvermindering krijgen'. Wanneer Pinochet zijn kliniek nu als vrij man verlaat, wie zou hem dat nadoen? Zal Karadzic nu het risico aandurven zich in een Zwitsers ziekenhuis te laten behandelen?

Het is ontmoedigend dat slechte mensen goede wetten gebruiken om de gerechtigheid te bedwingen. Het is bitter wanneer goede argumenten worden gebruikt om tirannen te verdedigen. Het goede argument is dat het de zaak van het Chileense volk is, en niet van de rest van de wereld, om met Pinochet af te rekenen. Lord Howe, voormalig Brits minister van Buitenlandse Zaken, onderstreepte dit argument in een ingezonden brief aan de Times. Pinochet uitleveren, hem in het buitenland voor de rechter brengen zou een ingreep zijn in het verwerkingsproces van het verleden, dat alleen de Chilenen toekomt. Het zou oude wonden openrijten, de overgang naar de democratie destabiliseren en bovendien andere dictatoren, overal ter wereld, ervan overtuigen dat het beter is om de zaak 'met de macht van het geweer te beslechten' dan - zoals Pinochet of De Klerk - door middel van onderhandelingen tot een vreedzaam einde te brengen.

Vele democratische Chilenen - ofschoon geen slachtoffers van Pinochet - schijnen daarmee in te stemmen. De Chileense minister van Buitenlandse Zaken heeft in dit verband gezegd dat het laatste wat de Chileense democratie nodig heeft, is dat rechts een martelaar en een cause célèbre in de schoot krijgt geworpen.

Een feit is dat maatschappijen alleen kunnen genezen indien zij zelf voor recht en verzoening zorgen. De Duitsers waren na Neurenberg niet klaar met het nationaal-socialisme, maar pas toen hun eigen rechters vonnissen wezen, toen de Duitse justitie oordeelde over Duitse misdaden. En natuurlijk is het alleen zaak van Zuid-Afrika om zijn wonden te helen en erover na te denken wat er moet gebeuren met het eindrapport van de Commissie voor Waarheid en Verzoening.

Buitenstaanders die Chili en Zuid-Afrika bekritiseerden omdat zij de gerechtigheid opofferden aan de waarheid, omdat zij de De Klerks en Pinochets niet achter tralies zetten, begrijpen niets van het politieke machtsevenwicht dat overgangsdemocratieën ertoe dwingt zich met scheidende tirannieën te arrangeren.

Het lijdt geen twijfel dat het democratische Chili Pinochet wegens zijn misdaden voor de rechter had gebracht, als hij het pressiemiddel van de staatsterreur niet in handen niet hebben gehad. De democratie zag zich gedwongen compromissen te sluiten met de tirannie, omdat de tirannie nog de macht over de geweren had. Dat is de waarheid die de apologeten van Pinochet en van de 'succesvolle overgang' in Chili met opzet verdoezelen. Chili sloot vrede met Pinochet, maar alleen op de voorwaarden die hij dicteerde.

In Londen biedt het uitleveringsverzoek van de Spaanse rechter de slachtoffers van Pinochet een tweede en laatste kans gerechtigheid te krijgen, en wel op voorwaarden die de ouder wordende tiran niet zelf dicteert. Want daar gaat het om: mogen tirannen hun macht gebruiken om hun nalatenschap te dicteren?

Dat brengt ons terug naar het begin - omdat de ijdelheid van de dictator en zijn onvoorwaardelijke wens om het tijdelijke met het eeuwige te verwisselen pas nadat zijn 'historische prestatie' gecorrigeerd en de publieke herinnering aan zijn misdaden uitgewist is, ertoe hebben geleid dat hij ontdekt werd. Maar zelfs als hij dit keer nog goed wegkomt, zal hij zijn doel niet bereiken. Of hij zich nu onttrekt aan de gerechtigheid of niet, aan de wraak van de herinnering zal hij niet ontkomen.

In de afgelopen weken hebben de generaties die niets van zijn misdaden wisten weer geleerd waarvoor het woord Pinochet staat. En de absolutie waarnaar hij streefde toen hij poseerde voor die foto bij dat ijdele interview, zal hem worden onthouden. Als de tijd voor de patriarch is verstreken en de dood hem heeft ingehaald, zal zijn graf worden bedolven onder schaamte en schande.

Michael Ignatieff is romancier en essayist te Londen.

Vertaling: Albert van Veghel.

Meer over