Nieuws

Pijlstaartrog baart een jong zonder dat er een mannetje aan te pas is gekomen

In het Dolfinarium in Harderwijk is een pijlstaartrogvrouwtje bevallen van een jong, terwijl het zeven jaar lang geen mannetje heeft gezien. Volgens het zeezoogdierenpark heeft het vrouwtje zichzelf bevrucht. Voor zover bekend is zo’n ongeslachtelijke voortplanting bij pijlstaartroggen nooit eerder waargenomen, zegt directeur Alex Tiebot.

Een pijlstaartrog in het Oceanarium van Lissabon. Een vrouwtjespijlstaartrog kan jarenlang sperma van een mannetje bij zich dragen. Beeld Getty Images
Een pijlstaartrog in het Oceanarium van Lissabon. Een vrouwtjespijlstaartrog kan jarenlang sperma van een mannetje bij zich dragen.Beeld Getty Images

De gewone pijlstaartrog komt in Nederland vooral in de Noordzee, de Oosterschelde en de Westerschelde voor. Het Dolfinarium kreeg lang geleden een pijlstaartroggenpaartje. Toen zeven jaar geleden het mannetje overleed, bleef het vrouwtje alleen achter. De jonge rog is twee weken geleden geboren, maar het zeezoogdierenpark heeft gewacht met de bekendmaking ervan, omdat pijlstaartroggen hun eigen jong soms meteen opeten.

Parthenogenese, zoals deze ongeslachtelijke voortplanting in de wetenschap heet, is bij vissen zeldzaam, zegt Max Janse, bioloog en hoofd van het aquarium van Burgers’ Zoo in Arnhem. Onder insecten komt het veel voor, onder een aantal reptielen ook. ‘Bij roggen is het eerder mondjesmaat aangetoond. Ik denk dat er zo’n tien soorten roggen en haaien zijn waarbij dit voorkomt.’

In de taxonomische indeling vallen roggen net als haaien onder de kraakbeenvissen, en die planten zich op drie verschillende manieren voort. Bij een aantal haaiensoorten gebeurt dat, net als bij zoogdieren, met een placenta en een navelstreng. De stekelrog daarentegen legt eieren. De pijlstaartrog zit er ergens tussenin: als eierlevendbarende soort legt het vrouwtje een ei in zichzelf. ‘Dat heeft net als een kippenei een dooier’, legt Janse uit. ‘Alleen is die vrij snel op, waarna de baarmoederwand alsnog allerlei voedingsstoffen produceert waarop het jong verder kan groeien.’

De bevruchting vindt bij roggen en haaien doorgaans inwendig plaats. ‘Dat is vrij uniek bij vissen’, zegt Janse. ‘Bij veel vissen gooit een vrouwtje de eitjes gewoon het water in. Een wolk sperma van het mannetje bevrucht die eitjes in het water.’

‘Maagdelijke’ bevalling

Dat een vrouwtjesrog ook ‘maagdelijk’ kan bevallen, weet Janse uit eigen ervaring. In zijn aquarium in Arnhem heeft hij verscheidene adelaarsroggen zonder biologische vader gehad, alleen zijn deze dieren overleden. ‘Het jong moet in ieder geval altijd een vrouwtje zijn. Dat is ook het eerste waarnaar ik vroeg toen de dierenarts uit Harderwijk mij dit nieuwe geval voorlegde.’

Parthenogenese kan op twee manieren, zegt Janse. Het kan zijn dat een eicel uit zichzelf ontwikkelt tot een jong. Maar bij de productie van een eicel ontstaan poollichaampjes, een soort niet-levensvatbare eicellen, met eveneens van de moeder afkomstig genetische materiaal. Zo’n poollichaampje kan samensmelten met de eicel. ‘Beide systemen zijn wel eens bewezen bij roggen’, zegt Janse. ‘Bij onze adelaarsroggen heeft zeker een aantal keer zo’n versmelting plaatsgevonden.’

In de natuur is parthenogenese een keer wetenschappelijk aangetoond, aan de randen van een roggenleefgebied in de Cariben. ‘In aquaria weet je of en wanneer een dier een mannetje is tegengekomen. In het wild kom je daar moeilijk achter.’ Voor de toekomst van een diersoort is parthenogenese eigenlijk geen handige manier van voortplanten. ‘Het dier creëert een kloon van zichzelf, met weinig genetische variatie.’

Slimme strategie

Overigens is er nog een andere verklaring mogelijk voor de opvallende bevalling. Volgens pijlstaartrogdeskundigen zijn de vrouwtjes in staat het sperma voor de daadwerkelijk bevruchting een tot enkele jaren op te slaan in hun buik. ‘Een slimme strategie’, vindt Janse. ‘Als je niet vaak een partner tegenkomt, is het handig dat je genoeg materiaal voor de lange termijn mee kunt nemen.’

Dolfinariumdirecteur Alex Tiebot erkent dat er een kleine kans bestaat dat het jong via door het vrouwtje opgeslagen sperma tot stand is gekomen. ‘Maar dan nog is het uniek in de wereld dat een vrouwtjesrog zeven jaar later pas baart’, zegt hij tegen persbureau ANP. Bovendien is het de eerste keer dat een pijlstaartrog in het Dolfinarium moeder wordt. Dna-onderzoek moet, zodra het jong groot genoeg is, uitsluitsel geven over het bestaan van de vader.

Bezoekers moeten in ieder geval nog even geduld hebben voordat ze de pijlstaartrogbaby kunnen bewonderen. In een eigen bassin mag ze eerst rustig bijkomen. Binnen een of twee weken moet ze daar beginnen met kleine hapjes vis, inktvis en garnaal, aldus het Dolfinarium.

Meer over