Columnmartin sommer

Pieter Omtzigt is de klokkenluider van de gapende leegte

null Beeld

De formatie was de afgelopen weken al een miserabele vertoning. Vrijdag ontving Mariëtte Hamer in haar Stadhouderskamer Rijkswaterstaat, de studiebeurzen van Duo, het UWV en Pechtold van de rijbewijzen. Waarom niet de baggeraars of de boswachters? Daar kwam het politieke geschuifel bij de microfoon op het Binnenhof bij. Er waren ‘gesprekken’ gevoerd en ook ‘goede gesprekken’. Hoekstra wist ons donderdag te vertellen dat het ‘over de inhoud’ was gegaan. Was dit de neerslag van de nieuwe politiek, de tegenmacht en grotere openheid waarvoor diezelfde mensen amper drie maanden geleden nog hartstochtelijk hadden gepleit?

Misschien was Mariëtte Hamer wel blij met de bom die het orakel van Enschede heeft gegooid. Er gebeurt tenminste wat. Dat Omtzigt zo vernietigend zou uithalen naar het CDA had ikzelf niet gedroomd. Veel van zijn grieven – ze moesten hem héél erg niet – kenden we, sommige in verzachte vorm uit zijn boek. Ronduit explosief is zijn suggestie van corruptie bij de samenstelling van het CDA-programma. Hij heeft het over beïnvloeding uit niet nader genoemde MKB-kring, maar wel met concrete verwijzing naar partijleider Hoekstra.

Mariëtte Hamer ontving vrijdag Rijkswaterstaat, de studiebeurzen van Duo, het UWV en Pechtold van de rijbewijzen. Waarom niet de baggeraars of de boswachters? Beeld ANP
Mariëtte Hamer ontving vrijdag Rijkswaterstaat, de studiebeurzen van Duo, het UWV en Pechtold van de rijbewijzen. Waarom niet de baggeraars of de boswachters?Beeld ANP

De interne CDA-perikelen laat ik graag aan de commissie-Spies, die de verkiezingsnederlaag onderzoekt. Van bredere strekking zijn de opmerkingen van Omtzigt over de ideeënarmoede en de uitbesteding van standpunten aan planbureaus. Volgens hem gaat het bij alle partijen zo dat ‘kansrijk beleid’ wordt aangeklikt, zodat je airmiles krijgt van het CPB. Bij gebrek aan intern debat en zwaargewichten in de partij bemoeien externen zich met de standpuntbepaling. Zo krijg je wat hij noemt de privatisering van wat openbaar debat zou moeten zijn. Omtzigt verwijst naar de klimaattafels, en ook Urgenda en het Shell-proces komen langs. Als je de overspannenheid van Omtzigt eraf trekt, blijft het een treurig beeld.

Informateur Hamer zei van de week dat de partijen inhoudelijk niet ver uit elkaar liggen. Ik denk dat ze vooral dicht bij elkaar liggen vanwege de gedeelde armoede. Mark Rutte heeft elke ideeënvorming bij de VVD persoonlijk naar de uitgang geholpen. D66 wil verstandige politiek, maar wat is verstandig? De PvdA wil samen met GroenLinks, en dat is wat ze daar willen. Toch denk ik dat het geen toeval is dat deze uitbarsting nu juist het CDA treft. Natuurlijk heeft dit alles met de persoon Omtzigt te maken, maar hij belichaamt iets groters, en dat was de reden dat zo veel mensen op hem hebben gestemd. De crisis van begin dit jaar ging niet alleen over de kinderopvangtoeslag, of over macht en tegenmacht. Maar ook over wat Omtzigt in zijn tien voorstellen ‘een nieuw sociaal contract’ noemde. Uit het verkiezingsprogramma kon je verder opmaken dat bij het CDA nog een notie smeult dat politiek woorden zoekt voor iets gezamenlijks en, hoe vaag ook, een gedeeld idee van wat Nederland zou kunnen zijn.

Volgens Pieter Omtzigt is er in het CDA sprake van privatisering van het openbaar debat: bij gebrek aan intern debat en zwaargewichten in de partij bemoeien externen zich met de standpuntbepaling.  Beeld ANP
Volgens Pieter Omtzigt is er in het CDA sprake van privatisering van het openbaar debat: bij gebrek aan intern debat en zwaargewichten in de partij bemoeien externen zich met de standpuntbepaling.Beeld ANP

In 2010 ging het CDA het kortdurende experiment aan van een gedoogkabinet met Wilders. Anders dan Rutte, die het stof van zijn pak klopte en opgewekt verder regeerde met de PvdA, is het CDA er nooit overheen gekomen. Tot vandaag broeit er een machtsstrijd tussen de progressieve vleugel, die graag spreekt van de Ander met een hoofdletter, wat in de praktijk ruimhartige immigratie betekent, en de behoudenden, waartoe ik Omtzigt reken, die meer oog hebben voor de vraag wat Nederland bij elkaar houdt en wat maakt dat een land meer is dan de opstelsom van individuen en een voetbalelftal.

Tot een echt debat tussen twee stromingen is het nooit gekomen. Sybrand Buma deed aanzetten. Zijn idee om het Wilhelmus verplicht te stellen kon rekenen op breed gedeelde hoon. Het was een oubollige poging, die juist daardoor liet zien hoe moeilijk het tegenwoordig is om woorden te vinden voor die vermaledijde ‘waarden en normen’. Desondanks stonden waarden en normen ook bij de laatste verkiezingen met 61 procent op een stevige tweede plaats in de verlangens van het publiek, na gezondheidszorg en nota bene ex aequo met een betrouwbare overheid. Pragmatisch bestuur, maar wel met een kompas, daar is een geweldige honger naar.

Wopke Hoekstra is een man van de spreadsheets. Beeld ANP
Wopke Hoekstra is een man van de spreadsheets.Beeld ANP

Ook zonder de bom van Omtzigt wisten we dat het niet is gelukt daar vorm aan te geven. Wopke Hoekstra is meer een man van de spreadsheets. Interim-voorzitter Marnix van Rij liet zich interviewen door Trouw. Het was een informatief interview: hij is een hol vat. Vijftien zetels leverden de verkiezingen op. In de laatste aflevering van het partijblad CD Verkenningen staan gedeprimeerde alinea’s over de grootste concurrent waaraan de partij stemmen verloor: het kerkhof. De gemiddelde CDA-kiezer is thans ouder dan de aanhang van 50Plus. Met afgekloven begrippen als herbronnen, rentmeesterschap en wat bijbelcitaten gaat het zeker niet meer lukken.

Omtzigt is nu de klokkenluider van de gapende leegte in het bredere politieke midden. In 2013 schreef de politicoloog Peter Mair zijn fenomenale boek Ruling the Void – de leegte regeren. Daarin beschrijft hij wat zich voor onze ogen afspeelt. Middenpartijen vertegenwoordigen niet langer de ideeën, noden en gevoelens van de bevolking, om ze in de staat tot uitdrukking te brengen. De rollen zijn omgedraaid. De staat én allerlei private belangen dringen door in de politieke partijen en geven de bevolking instructies over wat er aan noodzakelijkheden dient te gebeuren. Zo bezien is het geen toeval dat niet alleen Kaag, Rutte of Hoekstra mocht aanschuiven bij Mariëtte Hamer, maar ook de planbureaus, de rijbewijzen en Urgenda. Het is de nulgraad van de vertegenwoordigende politiek.

Meer over