Pestpubliek

Opkomen voor de lelijke eendjes, de dikkerds, de nerds en de stille willies: jeugdtheater snijdt steeds vaker pesten aan. Zwaktes veranderen in kracht.

Het was dat ene zinnetje in de krant over de 13-jarige Anass Aouragh dat de aandacht trok. De Marokkaanse jongen werd na zijn verdwijning afgelopen februari dood aangetroffen aan de rand van een bos in Wassenaar. Zelfmoord, zo bleek later. De jongen was vanaf de eerste dag op zijn middelbare school gepest. 'Het was een bijzondere jongen die de aandacht trok', stond in zijn profiel in deze krant. En: 'Anass wilde graag aan het toneel.'

Dat laatste zinnetje leek opeens terug te slaan op verschillende jeugdtheatervoorstellingen die het dit seizoen opnemen voor het kind dat afwijkt van de norm en daarom wordt buitengesloten. De lelijke eendjes, de dikkerds, de nerds, de brildragers, de sociaal onhandigen, de stille willies. Opvallend veel jeugd- en jongerenproducties gaan over pesten, sociale uitsluiting en wat dat teweeg kan brengen. Ze laten expliciet zien hoe hard het eraan toe kan gaan. En hoe het helpt wanneer je er een podium mee zoekt, het bespreekbaar maakt en laat zien dat je niet de enige bent.

In de energieke, rake voorstelling La Vie C'est Drôle van Theatergroep DOX nemen tien vrienden elkaar te grazen. Ze hakken in op elkaars uiterlijk, maken harde grappen over zwakke plekken, onder het motto 'Grappen doen geen pijn (maar niet heus)'. Dik, dun, homo, zwart, bimbo, lilliputter: ieder heeft wel iets waardoor hij buiten de norm valt.

De ergste beschimpingen in de voorstelling komen van twee handpoppen, waarachter zich acteur Jogchem Jalink verschuilt - de enige die zich niet laat zien. Iedereen roept vreselijke dingen over hem: hij zou zwart en wit tegelijk zijn, onder de vlekken zitten, een koeienjong zijn, een wandelend besmettingsgevaar.

En dan, aan het slot, als niemand het meer verwacht, komt Jalink uit zijn schuilplaats. Zijn haar is wit met één zwarte pluk; zijn huid is gevlekt.

'Ik voel en hoor het publiek dan schrikken', zegt Jalink. Zijn lichaam maakt geen pigment aan, een gevolg van een beenmergtransplantatie na zijn geboorte. Ontelbaar vaak is hij een freak genoemd. 'Nee, mijn hobby is niet voor de spiegel staan.'

Op school durfden klasgenoten hem niet aan te raken en werd hij gepest. De rap gebekte Jalink, groot fan van de Muppets, kreeg op zijn 12de een workshop van Bert Plagman, beter bekend als Tommie in Sesamstraat. Toen wist hij: met handpoppen maak ik van mijn zwakte mijn kracht. 'Ik ging zelf harde grappen maken, zette mijn uiterlijk in als troef. Van poppen pikken mensen meer, door hun aaibaarheidsfactor en strakke gezichtsuitdrukking.'

En zo vond hij een podium, zonder zichzelf te hoeven laten zien. 'Dat had een enorm effect; ik merkte hoe grappig ik kon zijn en alles kon bespreken.' Nu is Jalink professioneel poppenspeler; hij is - onzichtbaar - vaste gast in Sesamstraat.

Zijn coming-out in La Vie C'est Drôle is een nieuwe overwinning. 'Alle acteurs gaan in die voorstelling met de billen bloot. Ik zag hoe anderen omgingen met hun onzekerheid. Ik vond het niet eerlijk mij schuil te houden.'

In de groep zit een lilliputter die nog net niet met zich laat dwergwerpen. Een bink van een Surinamer flipt bijna als hij zegt hoe vreselijk het is overal voor winkeldief te worden aangezien.

Jalink zou iedereen die afwijkt willen adviseren: 'Zoek een podium. Maak er een act van. Doe aan toneel. Je ontwikkelt een wapen. Je wordt ergens goed in dankzij je anders-zijn.'

Regisseur Marjan Barlage van DOX - zelf ooit pestend én gepest - bedacht samen met onder anderen de acteurs La Vie C'est Drôle ('Het leven is een grap'): 'Wij merken dat jongeren in de zaal zich steeds grover taalgebruik permitteren. Toen Kasper Scholten, een acteur van ons, in een voorstelling liet merken dat hij op jongens viel, riepen ze 'Alle homo's moeten dood!' Actrices in korte rokjes schelden ze uit voor hoer. Gevulde meiden voor dikke trol. Hier moeten we iets over zeggen, vonden we. Daaruit is La Vie ontstaan. Om te laten zien: iedereen zit in hetzelfde schuitje. Ook de populairste jongen kan onzeker zijn.'

Barlage putte uit eigen ervaringen. 'Ik was klein, dik, wit en roodharig. Dat is veel tegelijk. Ik werd zwaar gepest. Op de middelbare school ben ik zelf gaan pesten. Ik leerde ze pakken voordat ze mij pakten. Ik heb met vriendinnen een meisje aan een boom vastgebonden omdat ze iets verklikt had. Die is later van school af gegaan. Ik heb wel excuses aangeboden, huilend. Ik besef nu: als ik maatje 36 had gehad, was ik misschien een enorme bitch geworden. Maar ik werd een clown.'

DOX gaat na de voorstelling het gesprek aan met het (jonge) publiek. 'Vaak oordelen ze na een kwartiertje al minder hardvochtig over elkaar. Ze praten vaak omgevingsagressie na. Wij gaan er vol in op het podium om een breekpunt te forceren. Eerst gaan jongeren lekker meelachen en schelden. Maar als de poppen beginnen, gaat dat zelfs hen te ver. Dan voelen ze wat een ander voelt.'

Regisseur Moniek Merkx wilde het in Echt Waar van Theatergroep Max (inmiddels Maas geheten) niet expliciet over pesten hebben maar over je onbegrepen voelen, over denken dat iedereen tegen je is. 'Dat is een gevoel dat ieder herkent, pester én gepeste. Het is niet altijd de loser die uitgesloten wordt. Iemand hoeft maar ineens te zeggen dat je niet in orde bent en je wordt uit de groep gewerkt.'

Ook de acteurs in Echt Waar putten uit eigen ervaring. Actrice Nastaran Razawi Khorazani was populair, had de hoofdrol in de schoolmusical, totdat haar beste vriendin zich tegen haar keerde en de hele groep haar uitkotste. Dat hakte erin. Merkx: 'Het is een universeel verlangen: bij de groep horen, gezien en bemind worden. Maar we zijn er zo onhandig in. Dat is voer voor theater: openlijk toegeven dat we ons ergens voor schamen, ons gekwetst voelen. Bekentenissen kunnen breekijzers zijn.'

Merkx krijgt extreem persoonlijke reacties op de ontboezemingen in Echt Waar. 'Het schoolplein is de oefenplek voor de grote wereld. Kinderen onder elkaar zijn hard. Ze moeten leren zeggen: stop, dit wil ik niet. Zelf een vuist leren maken.'

Dat is precies wat regisseuse Noël Fischer bij BonteHond beoogt met Opstand van de Nerds. Vijf onhandige, verlegen nerds vieren hun onaangepaste überslimme karakters tijdens een verkleedfeest. Ze sluiten een pact tegen pestkoppen en plaaggeesten. Tussen bakken chips en flessen cola treffen ze elkaar verkleed op een besloten locatie. Met staccato ontboezemingen proberen ze zichzelf te laten zien, maar de onhandigheid spreekt uit iedere zin. Doet de één een stap naderbij, ketst die af op de neuroses van een ander.

Fischer: 'Ik wil kinderen en jongeren in de zaal laten voelen hoe heftig het is om voortdurend in een staat van sociale onzekerheid, sociale afwijzing en emotioneel isolement te verkeren. Hoe het voelt als je daar dag in dag uit niet aan kunt ontsnappen.' Waar de nerds eerst nog lacherig vertellen over de vernederingen die ze dagelijks moeten ondergaan, komt langzaam het eensgezinde gevoel bovendrijven dat ze een vuist moeten maken. Tegen het eind gaat eindelijk de arm de lucht in: een vuist voor de nerds. De acteurs vragen het publiek mee te doen. Volwassenen kijken meewarig rond, kindervuisten gaan stoer omhoog.

La Vie C'est Drôle door Theatergroep DOX: vandaag 22/3 in De Krakeling in Amsterdam, 25/3 in Eindhoven en 27/3 in Zaandam. Opstand van de Nerds door BonteHond: 24/3 in Rotterdamse Schouwburg en 31/3 in Stadsschouwburg Utrecht tijdens Tweetakt Festival. Echt Waar van Theatergroep Max (nu Maas) is voorlopig niet meer te zien.

Festival Tweetakt

Vandaag begint Tweetakt in Utrecht, het jaarlijkse festival voor jeugdpodiumkunst. Zeventien dagen dans, muziek, games, cabaret en - vooral - theater voor jeugd en tieners. Tweetakt vroeg scholieren van het Anna van Rijn College in Utrecht over welk onderwerp zij een protestlied wilden schrijven. Dat werd: 'Waarom zou je pesten?' Thomas Waterreus van rapduo Boef en de Gelogeerde Aap (foto's) zette de ervaringen van leerlingen om in tekst en muziek. Jongeren voeren het zaterdag 30 maart uit, samen met Boef en de Gelogeerde Aap, in regie van Sanne Vogel, die zelf op het Anna van Rijn College zat - en zich er dik en lelijk voelde. Tweetakt, Utrecht, 22/3 t/m 7/4, tweetakt.nl

undefined

Meer over