Permanente aanslag op het hart van Italië

Natuurrampen, zoals de recente aardbevingen, lopen als een rode draad door de geschiedenis van Italië. 'Het gaat van de ene noodtoestand naar de andere.'

Florence 1966: vrijwilligers brengen kunst in veiligheid nadat de rivier de Arno buiten haar oevers is getreden. Beeld Getty Images
Florence 1966: vrijwilligers brengen kunst in veiligheid nadat de rivier de Arno buiten haar oevers is getreden.Beeld Getty Images

'Oh, dat Mariabeeld daar! Dat herinner ik mij nog heel goed. Dat lag toen hier, helemaal onder de modder. Ach en kijk daar, die fresco's van Giotto. Die waren doorweekt.' Renny van Heuven (74) staat voor de tweede keer in haar leven in de Santa Croce Basiliek in Florence. Ditmaal als bezoeker, maar vijftig jaar geleden was ze hier om 1.800 kunstschatten uit de Renaissance en ruim vier miljoen historische manuscripten te redden van de blubber.

Op 4 november 1966, vandaag precies vijftig jaar geleden, trad de Florentijnse rivier de Arno zo ver buiten haar oevers dat vrijwel het hele historische centrum onder soms wel vier meter kolkend water stond. Twaalf uur lang raasde er een vloedgolf door de straten, ondertussen mensen, modder en Michelangelo's meeslepend. 'De wereld staat op het punt een van haar edelstenen te verliezen', galmde het dagenlang via televisiejournaals de wereld over. 'Italië in het hart is getroffen.'

Het zijn inmiddels gevleugelde uitspraken geworden. Deels vanwege de verwoestende overstroming zelf, die een prominente plek in het Italiaanse collectieve geheugen inneemt, maar vooral omdat het land sindsdien om de haverklap wordt getroffen door natuurrampen, waarbij telkens soortgelijke zinnen klinken. Afgelopen weekend nog, toen na de aardbeving in Centraal-Italië ongeveer vijfduizend historische kerken, kloosters en paleizen schade opliepen, waaronder een aantal nieuwe scheuren in het Colosseum.

'In Italië leven we van de ene noodtoestand naar de andere', zei Erasmo D'Angelis daar eerder deze week over. D'Angelis is voorzitter van Italia Sicura, een instantie in het leven geroepen om het land te beschermen tegen de eigen natuurlijke grillen, zoals de serie aardbevingen van afgelopen weken in Centraal-Italië. Hij kwam deze week eigenlijk naar Florence om te spreken over de ramp van vroeger, maar uiteindelijk halen vrijwel al zijn uitspraken het avondnieuws. Niet vaak was de herdenking van een ramp zo actueel als deze van de Arno-overstroming.

Aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en overstromingen vormen een trieste rode draad door de geschiedenis van Italië - van Pompeï in 79 voor Christus tot Norcia afgelopen weekend. En ook in de toekomst zal het nog vaker misgaan, verwachten experts. Denk alleen al aan de terugkerende overstromingen op Piazza San Marco in Venetië omdat de stad langzaam in haar eigen lagune zinkt - 60 procent van de gebouwen in het oude centrum zijn inmiddels beschadigd. Of aan de dreigende Vesuvius die door hulpdiensten 'een probleem van gigantische proporties' wordt genoemd. Nadat het risiconiveau begin dit jaar officieel werd verhoogd, wordt er hard gewerkt aan een evacuatieplan dat, mocht de vulkaan uitbarsten, 700 duizend omwonenden moet redden.

Burgemeesterssymposium

Wat kunnen we van elkaar leren in onze eigen pogingen de natuur te temmen? Met die vraag zijn deze week tientallen burgemeesters en wethouders vanuit de hele wereld richting het Palazzo Vecchio in Florence getrokken. 'Het officiële thema van dit symposium is de strijd tegen water, naar aanleiding van de overstroming van vijftig jaar geleden, maar de aardbeving van afgelopen weekend wordt in vrijwel iedere presentatie genoemd', zegt wethouder Rik van der Linden van Dordrecht. 'Ik heb vooral gesproken over onze Nederlandse kennis en kunde. Je merkt dat wij vooral goed zijn in het voorkomen van rampen, bijvoorbeeld via het bouwen van dijken en waterbestendige huizen. Italianen, zo merk je, zijn daar minder mee bezig. Die blinken juist uit in de improvisatie die nodig is wanneer een ramp toeslaat.'

'We zijn gewend aan onze rampen, maar toch leren we er veel te weinig van', zegt D'Angelis van Italia Sicura. 'Italianen zijn wereldkampioen beloftes doen. Na iedere nieuwe aardbeving of overstroming voelen we ons allemaal in het hart getroffen. Maar een paar dagen later gaan we toch gewoon weer door met waar we mee bezig waren.' Die instelling moet volgens D'Angelis voor eens en voor altijd veranderen. Daarom beloofde hij deze week echt vaart te zetten achter het project dat honderdduizenden Italiaanse huizen natuurrampbestendig moet maken. En hij beloofde dat Florence vanaf 2021 volledig beschermd zal zijn tegen overstromingen.

'2021 pas? Tja, dat heeft wel iets vreemds', zegt Van Heuven, de kunsthistorica die vijftig jaar geleden met vloeipapier probeerde honderden zestiende eeuwse boeken te drogen, pal onder de Cantoria van Donatello. 'Dan komt de hele wereld hierheen om te helpen en dan doen ze uiteindelijk niets aan de oorzaak van het probleem.'

Van Heuven was vijftig jaar geleden een van de tienduizenden vrijwilligers die in november 1966 vanuit de hele wereld richting Florence trokken om de kunsthistorische schatten van het stad schoon te maken. Nog altijd wordt dat vrijwilligersleger aangeduid als 'Angeli del Fango' - de engelen van de modder. 'Ah, een modderengel? Dan is deze cappuccino van het huis!'

Ook kolonel buiten dienst Frans Sedee (83) wordt een halve eeuw later met alle egards ontvangen in Florence. Hij stond in 1966 als jonge kapitein aan het hoofd stond van 140 man Nederlandse genie die in 17 dagen tijd 9 miljoen liter drinkwater zuiverden aan de oevers van de Arno. 'Kijk', wijst hij op zijn oude legerkaart, speciaal meegenomen voor de herdenking deze week. 'Van deze streep hier tot deze streep hier stond het water vier meter hoog. Het was een stad in chaos. Omdat het bijna winter was, had iedereen olie ingeslagen waardoor alles ook nog eens droop van het vet. Al die kunstwerken, al de marmeren beelden...'

'Maar je moet het zo zien', zegt de kolonel. 'Waar staat Italië om bekend? Juist, dit is het land dat meer kunst heeft dan de rest van de wereld bij elkaar. En waar staat Italië nog meer om bekend? Juist, om enorme hoeveelheden natuurgeweld. Geef toe, dat is toch ook bijna ondoenlijk, zo'n combinatie?'

Meer over