Perfect decor voor zinderend congres

Vader Zorreguieta en de Zalmnorm dreigen de PvdA (en daarmee het kabinet) te splijten. En dan zijn er ook nog de fel omstreden beginselen en de verkiezing van een nieuwe voorzitter....

door Lidy Nicolasen

Het zijn mooie tijden voor liefhebbers van complotten. Zoals deze: de top van de PvdA werkt in het diepste geheim aan de val van het kabinet. Over een paar weken is het zover. Dan kan Wim Kok weer lijsttrekker en premier worden, en blijft de PvdA de grootste partij. Ad Melkert verhuist naar het kabinet. Met de hand op het hart, gehoord van de meest betrouwbare bronnen.

Ook de volgende doet het goed: de hand van de meester manipuleert het PvdA-congres. De partij in crisis sluit de rijen in het verzet tegen een nieuwe, gemeenschappelijke vijand: de Zalmnorm. De strakke begrotingsregels verhinderen dat de verloedering van scholen en ziekenhuizen stopt. Is er een mooier thema om je af te zetten tegen coalitiegenoot VVD en te getuigen van sociaal-democratische solidariteit?

De 'aanzeggers' blijven uit het zicht, informanten reageren lacherig. Het is puur toeval dat de PvdA uitgerekend congresseert op het moment dat Paars II de zwaarste en spannendste weken van zijn bestaan beleeft. Maar ook een gelukkig toeval. Het is een perfect decor voor een zinderend congres, dat al meer dan genoeg aan zichzelf heeft. Voor het eerst sinds jaren valt er op een PvdA-congres weer wat te beleven.

Vandaag begint de twee dagen durende zitting, waarvoor 125 journalisten zich hebben aangemeld. Er ligt een beginselprogramma, waaraan vier jaar is gedokterd maar dat door diepgaande onenigheid niet klaar is. Een fors aantal congresgangers wil er nog een paar jaar aan sleutelen. In de afdelingen, wel te verstaan, dus met zeggenschap van alle leden.

Die 'coup' kan worden verstaan als voorschot op de partijvernieuwing. Ook daarover ligt een dikke nota met tal van amendementen te wachten. De leden willen hun macht en invloed terug en zullen dat afdwingen door in te stemmen met de komst van het Politieke Forum, dat zo ongeveer de zeggenschap moet krijgen van de oude partijraad. De leden eisen referenda, stemrecht voor iedereen en verantwoordingsplicht van de gekozen politici.

Aan rumoer zal het vandaag niet ontbreken, als ten slotte ook een nieuwe voorzitter wordt gekozen. Vier kandidaten hebben zich aangediend, van wie er drie meedoen om de kandidaat van het partijbestuur naar huis te kunnen sturen. Kom er bij andere politieke partijen eens om, zeggen PvdA-leden monter, daar wijzen ze gewoon iemand aan als voorzitter.

Toch, als morgen moties ter tafel komen over de Zalmnorm en de aanwezigheid van Zorreguieta bij een eventueel huwelijk van zijn dochter met kroonprins Willem-Alexander, zal het hart van de congresganger sneller kloppen. Hij weet dat deze kwesties het kabinet kunnen splijten.

'Het congres koopt geen straaljagers', zei oud-minister Vredeling alweer 25 jaar geleden, in barre en veel turbulenter tijden. Minister Jan Pronk, geliefd bij en gevoelig voor de eigen achterban, had er lak aan. Hij jutte het congres op door te vragen om een uitspraak over de Zalmnorm. Een paar dagen later beloofde het bestuur een motie. Een bestuur dat sinds de bestuurscrisis na het vertrek van Marijke van Hees in november waarnemend is.

De fractie besloot deze week al zo'n motie te aanvaarden, bij wijze van steuntje in de rug. De tekst zal, zeggen ingewijden, VVD-minister Zalm van Financiën niet afvallen, maar de PvdA'ers aansporen stevig te onderhandelen. Melkert en Kok maken de motie niet, maar hebben er wel mee ingestemd. Geen wonder dat het gesprek in de wandelgangen eerder gedomineerd wordt door de vraag 'Zit dit kabinet de rit uit?' dan 'Wie denk jij dat de nieuwe voorzitter wordt?'.

Op de ene vraag komt het antwoord vandaag, het antwoord op de andere vraag is giswerk en laat nog een paar weken op zich wachten. Bewindslieden en Kamerleden doen ijverig mee aan kansberekeningen. Fifty-fifty zegt de een. De ander geeft het kabinet het voordeel van de twijfel. Niemand is uit op een breuk, maar er is evenmin iemand die het voortijdig einde van Paars II een fabeltje noemt.

Alleen al om die reden lijkt de hoofdrol niet weggelegd voor de fel omstreden beginselen, noch voor de vernieuwing of de nieuwe voorzitter. De hoofdrol is onbetwist aan Kok en Melkert, de top van de partij. Zij zullen morgen kort na elkaar het congres toespreken en hun woorden zullen meer dan ooit worden gewogen.

Melkert is de strateeg van het Binnenhof. Al vanaf het begin van Paars II heeft hij pogingen gedaan de begrotingsregels van het kabinet naar zijn hand te zetten, tot misnoegen van VVD-minister Zalm van Financiën. Het deert Melkert niet. Hij is het type van frappez toujours. 'Rupsje nooitgenoeg', schamperde Frits Bolkestein ooit. Een scheldnaam die Melkert na lang slikken als geuzennaam aanvaardde.

Hartelijk werd hij uitgelachen toen hij een jaar geleden met een investeringsplan van zeven miljard gulden kwam. Een Wehkamp-catalogus, hoonde men op het Binnenhof. Inmiddels is het plan vrijwel uitgevoerd. Het economisch tij zat mee, er waren miljarden te verdelen en er hoefde niet getornd te worden aan de begrotingsregels.

Maar tijden veranderen. De economische groei loopt terug en voor volgend jaar, het verkiezingsjaar, is er niet meer dan een half miljard. Melkert eist nu de belastingmeevallers op en speelt het hard. Nijdig dreigde VVD-leider Dijkstal rond de jaarwisseling met een kabinetscrisis. 'Ik torn niet aan de Zalmnorm', zei Melkert toen. 'Ik ben geen spelbreker', zegt hij nu.

'Hij gaat de confrontatie aan, hij is niet uit op een crisis', zeggen zijn vertrouwelingen. Hij heeft zich verzekerd van de steun van zijn ministers en zijn fractie. Sterker nog: de fractie spoort hem aan stelling te nemen, uitgedaagd door de kritiek op het bleke profiel van Paars en uit angst voor de opmars van de partijen ter linkerzijde van de PvdA.

Dus verwijt Melkert de VVD misleiding en noemt hij de regels uit 1998 niet geldig meer. 'We wachten rustig tot dat congres voorbij is', verzuchten ze in VVD-kring. Maar intussen zit van de paarse regeringspartijen niemand meer stil. Gealarmeerd door de crisisdreiging zingen ze mee of slaan terug. Vandaag toont D66'er Thom de Graaf zich in deze krant bezorgd. 'De drie paarse partijen moeten een clash voorkomen', zegt hij.

Wie hem er op de man af naar vraagt, krijgt van Melkert geen antwoord of het kabinet het redt. 'Ik houd niets voor onmogelijk', zegt hij in het beste geval. 'Ik reken op een enorme inspanning om de verschillende visies in het kabinet te overbruggen.' Hij lijkt er ook op te rekenen dat Dijkstal er niet snel de brui aan zal geven. Dijkstal wil ook investeren in onderwijs en zorg. Hij voelt er niets voor als boeman de verkiezingen in te gaan en al helemaal niet als Kok weer lijsttrekker is. En zijn ministers zitten op Onderwijs en Justitie, naast Volksgezondheid de duurste departementen.

Hoever kan Melkert gaan in het uitdagen van de VVD? Het is een vraag die het Binnenhof bezighoudt. Zalm laat er geen twijfel over bestaan dat hij niet zal buigen. Hij wil de succesrijkste minister van Financiën zijn die Nederland ooit heeft gehad. De kans dat hij met de hand over het hart strijkt, wordt kleiner naarmate Melkert harder trapt. Ingewijden vrezen een prestigeslag.

Of het congres iets van al deze manoeuvres te zien krijgt, is afwachten. Melkert schrijft zijn eigen teksten. Hij is de man van de inhoud, niet van de gossip, die over de hoofden van de congresgangers ook het nieuwe verkiezingsprogramma en regeerakkoord ziet. Ongetwijfeld verhaalt hij van zijn stage in ziekenhuizen, scholen en politiebureaus, waar hij bevestiging vond voor zijn opvatting dat de organisatie van de overheid radicaal anders moet.

Hij gaf er onlangs een voorproefje van in samenspraak met de Britse Labour-ideoloog Anthony Giddens. De overheid moet terug in het hok, meer overlaten aan de instituties en die afrekenen op de resultaten. Hij praat graag over een omslag, over 'het cruciale moment dat het gemillimeter over de Zalmnorm' in belang ver overstijgt.

Samen met partijleider Kok vormt hij een hecht duo. 'Ze zien elkaar heel regelmatig, ze hebben weinig woorden nodig', zegt een medewerker. Onhandige, verlegen mannen voor wie een sociale gebeurtenis als een congres geen lolletje is. Kok zal ook de partij toespreken. Hij heeft wat goed te maken, omdat hij een oude belofte de partijvernieuwing ter hand te nemen nooit waarmaakte.

Er zijn tijden geweest dat Kok niet te genieten was, maar al tijden oogt hij opvallend ontspannen. 'Dan is hij op zijn best', zei een medewerker kort nadat Kok Willem-Alexander vanwege de Videla-brief een fikse tik op de vingers had gegeven. Journalisten zijn minder ingenomen met Koks opperbeste stemming. 'Hij is met geen tien paarden meer uit zijn humeur te krijgen', klaagde een van hen na de wekelijkse persconferentie.

'Hij is een echte politicus', zeggen anderen. In zijn hum nu het spannend wordt, nu fundamentele kwesties aan de orde zijn. Welke positie Kok inneemt in het debat over de Zalmnorm, is niet helder. Op het ministerie van Financiën en bij de VVD weten ze zeker dat hij en Zalm samenwerken. Bij de PvdA weten ze zeker dat Kok hun stille bondgenoot is.

Ze gaan er blind van uit dat Kok en Melkert, mocht het crisis worden, straks niet rollebollend over straat gaan maar één lijn trekken. Koks rol ligt aan het einde van het proces als alles bijeen geharkt moeten worden. 'Het is heel gewoon dat partijen zich in het zicht van de verkiezingen meer profileren. Niemand moet dat gelijk vertalen in een crisis', zei hij onlangs sussend.

Intussen bezint de premier zich op zijn politieke loopbaan. Stopt hij ermee als het kabinet de rit uitzit? Niemand die het kan vertellen. Congresgangers hadden stille hoop dat hij zich tegenover hen zou uitspreken. Kok sloeg die de bodem in met de mededeling pas na de zomer te beslissen. Het kabinet moet eerst overleven. En dan is er ook nog het huwelijk van de kroonprins, dat hij netjes wil regelen. Bij voorkeur zonder inmenging van buitenaf, laat staan van het PvdA-congres.

Over zijn toekomst spreekt hij deze en gene, bijna terloops, in termen die niet altijd doen vermoeden dat hij zichzelf bedoelt. De PvdA-ministers Jan Pronk en Klaas de Vries willen dat hij blijft. Geen kleine jongens in het kabinet, belangrijke raadgevers. Maar, spijtig voor het congres, volgens ingewijden valt het oordeel toch vooral aan de keukentafel in huize Kok.

Meer over