Per Windveer voor Pampus gaan

Het kunstmatige eiland Pampus is sinds 1992 een toeristische attractie. In deze maanden onderhoudt het zeilschip Windveer voor het eerst een geregelde lijndienst vanaf Muiden....

ROLF BOS

DE MEEST bizarre overtocht van Muiden naar Pampus staat op naam van de sluwe Yoto. Het bebrilde hulpje van de waanzinnige professor Lupardi trok in 1955 met Chinese koelies over het ijs naar het fort-eiland. In de krochten van de bunkers experimenteerde Lupardi met vervaarlijke brilvissen. De proef liep enigszins uit de hand: 'Het dier is zeker zo groot als een olifant en beweegt zich aalsnel door de nauwe gangen', lezen we in de strip Avontuur op Pampus van Pieter Kuhn en Evert Werkman. De arme Yoto komt in de problemen: 'Kapitein Rob! Help! Help! De brilvissen . . .'

Het is een smakelijk verhaal, dat zich grotendeels afspeelt op het kunstmatige eiland in het IJsselmeer. Niet alles in dit avontuur van kapitein Rob was bedacht. Tijdens strenge winters is het nog steeds een enkele keer heel goed mogelijk over het ijs naar het eiland te lopen, te sleeën of te schaatsen. In de barre winter van 1978 reed zelfs een oude Volvo naar Pampus. De eigenaar liet het vehikel in een droge fortgracht achter. Latere bezoekers braken zich het hoofd over de vraag hoe dat wrak daar was gekomen. Tegenwoordig is het 's zomers heel wat gemakkelijker op Pampus te geraken. Vanaf juni 1991 is het eiland - dat een jaar eerder in bezit was gekomen van de Stichting Pampus - officieel voor publiek toegankelijk. Het werd een toeristische trekpleister: in 1992 kwamen er al twintigduizend bezoekers.

Sinds deze zomer onderhoudt het zeilschip Windveer een geregelde lijndienst tussen Muiden en het eiland. Het bijzondere aan deze cornish crabber is dat het veer ook daadwerkelijk naar Pampus zeilt. Voor het eerst sinds het begin van het stoom- en motortijdperk vaart weer een zeilend veer op de Nederlandse wateren, zegt eigenaar Hokon Hansen. 'Het is lang geleden dat er zeilende veerboten in Nederland voeren, zoals ooit tussen Marken en Volendam en Friesland en Amsterdam.'

HANSEN (T-shirt: 'Ik lig liever voor Pampus dan op het droge') was tot voor kort wijkwethouder voor GroenLinks in de Amsterdamse wijk Westerpark. 'Ik heb daar vier jaar stukken gelezen en vergaderd en was er echt aan toe om eruit te gaan',vertelt hij, terwijl de Windveer zachtjes deinend langs het Muiderslot glijdt.

De westenwind ('nog geen kracht drie, dus eigenlijk te weinig') streelt grootzeil, fok en kluiver. Er zijn elf passagiers aan boord van de crabber, het maximaal toelaatbare vanwege de verzekering. Hansen: 'Het succes overvalt me een beetje. Ik krijg veel mensen aan boord die nog nooit gezeild hebben, die het dan ook een heel bijzondere ervaring vinden om op het IJsselmeer naar Pampus te varen.'

Het veer is in Muiden te vinden aan de oostzijde van de haven achter waterkering de Stenen Beer, even voorbij watersportcafé Ome Ko. Het scheepje is gemakkelijk te herkennen aan de opschriften, maar een bord aan de wal kon er bij de gemeente Muiden niet af. Hansen: 'Ze voeren hier een restrictief toeristen-beleid. Er ìs al te veel toerisme. Muiden mag geen tweede Volendam worden. Ze zien mijn initiatief, hoe kleinschalig ook, niet zitten.' Hansen heeft de gemeentelijke hulp niet nodig, maar mocht de nood aan de man komen, dan kan hij altijd nog de oude Veerwet ter hand nemen. Het eerste artikel meldt dat 'voor het ondernemen van overzetveren gene voorafgaande vergunning vereist is'.

De Windveer is een replica van een krabvisser uit het Engelse Cornwall. Het klassieke zeilschip, waarin veel hout is verwerkt, is vandaag onmiskenbaar een van de langzamere vaartuigen op het water van het Gooimeer. Niet voor niets was de vroegere naam Slow and Easy. Mr Fish uit Loosdrecht, First Flirt, Catch 22, Lambada, Kletskous II en Mon Rêve schieten op de motor voorbij.

Aan stuurboord liggen de recreatie-eilandjes De Drost en Hooft, recht voor ons de streep Pampus, op 52 graden, 20 minuten noorderbreedte, 5 graden en 15 minuten oosterlengte. Vrachtvaarder Marco tuft voorbij, met een compleet dakterras op het achterdek, met veel groen en een houten schuur. Aan bakboord raast een speedboat met daarachter een opblaasbaar paars monster van Loch Ness.

We gaan aan wal op Pampus, dat verboden voor honden is, behalve voor Fietje en Tommie, die ons blaffend tegemoet komen. Het tweetal is huisdier van beheerderspaar Nick van den Bergh en Bianca Sol, die, samen met nog enkele schapen en kippen, namens de Stichting Pampus al twee jaar op het eiland wonen en werken.

Iets meer dan honderd jaar geleden lag hier nog helemaal geen eiland, en was slechts sprake van de 'ondiepte ende sande Pamphuys', waar de volgeladen schepen van de Verenigde Oostindische Compagnie in de zeventiende eeuw met behulp van scheepskamelen overheen getild moesten worden. De schepen werden in de eeuwen daarna steeds groter, 'voor Pampus liggen' een steeds groter probleem voor Amsterdam, zodat in latere jaren alleen nog een Noordhollands Kanaal (1824) en een Noordzeekanaal (1876) uitkomst konden bieden.

DE ANGST voor de Duitsers, die na hun militaire successen in de FransDuitse oorlog (1870-1871) ook wel eens de Zuiderzee zouden kunnen afzakken, leidde tot de bouw van een kunstmatig fort-eiland. Spionnen hadden gemeld dat de Duitse Kriegsmarine beschikte over de Wespe, een kanonneerboot die over de ondieptes in de Zuiderzee zou kunnen varen. Amsterdam was in gevaar!

Maar toen het fort, als onderdeel van de Stelling van Amsterdam, compleet met de kanonnen van het Duitse Krupp-Gruson in 1893 klaar was, bleek het nutteloos. Het Duitse gevaar Wespe was wegens zwaar slagzij uit de vaart genomen en de andere pantserschepen van de Kriegsmarine staken te diep voor de Zuiderzee. De komst van vliegtuig en Afsluitdijk (1932) maakten het fort helemaal overbodig. In 1933 werd het door Defensie afgedankt.

Alleen tijdens de mobilisatiejaren 1914-1918 waren er tweehonderd soldaten (samen zich vervelend op de foto: 'Hoe lang nog op Pampus???') gelegerd. Wanneer met de kanonnen met scherp geschoten werd op een vlot in de Zuiderzee, ging in Muiden de stadsomroeper rond, opdat de inwoners hun ramen open konden zetten. De soldaten moesten tijdens deze oefeningen op een stukje hout bijten, anders zouden ze van schrik wel eens hun tong kunnen afbijten.

Nu is Pampus een fascinerend vervallen eiland, vol lange en smalle mysterieuze gangen, met tachtig vochtige kamers, waar geen brilvis meer is te zien, laat staan een bebrilde Yoto. De Stichting Pampus is van plan een deel van het fort ('het enige Nederlandse kustfort dat als eiland is gebouwd') te restaureren. De wilde ideeën uit het verleden (Pampus als kunstmatige berg voor alpinisten, als campus voor Amsterdamse studenten, als popconcertpodium, als recreatiecentrum met exclusief restaurant) staan definitief in de ijskast.

Bovenop de fortificatie heeft de bezoeker een klassiek uitzicht over het water van de voormalige Zuiderzee. Een draai van 360 graden toont de stompe toren van Muiderberg, het Muiderslot, een heiig Amsterdam, de kerk van Durgerdam en heel in de verte een witte vuurtoren, het zogenoemde Paard van Marken.

Nieuw aan de horizon zijn de Oostvaardersdijk, de Hollandse Brug, de hoge elektriciteitsmasten nabij het Buiten-IJ en de toren van de PEN-centrale bij het Amsterdam-Rijnkanaal. En wie weet, verrijst hier ooit een Nieuw-Oost.

Beter bij de nostalgische overpeinzingen passen de drie bruine zeilen van de Windveer, dat vanuit Muiden met enige knopen per uur in het lome namiddagbriesje weer in de richting van het eiland komt zeilen.

Pampus is van 1 april tot 31 oktober elke dag behalve op maandag toegankelijk tussen 1017 uur. Entree tot het eiland vijf gulden, kinderen drie gulden. De Windveer vaart elke dag, behalve op maandag, om 10, 11.30, 13, 14.30, 15 en 16 uur. Vanaf september alleen in het weekeinde. Reserveren kan niet. De Windveer is in Muiden te vinden aan de steigers aan de kant van het Muiderslot.

Vanaf de achterkant van het Centraal Station van Amsterdam onderhoudt rederij NACO een bootdienst op het eiland. Vertrek om 10 uur vanaf steiger 7, terug in Amsterdam om 16 uur. Inlichtingen: 020-626.24.66. Rederij Tisset vaart elke zondagmiddag om 15 uur vanuit Almere-Haven naar het fort. VVV Flevoland: 036-534.80.88 of 533.46.00.

Voor groepen van minimaal vijftig personen verzorgt het Amsterdams Openbaar Vervoermuseum in het weekeinde tochten naar het eiland. Inlichtingen: 020-685.51.51.

Watersporters met een eigen boot kunnen aanleggen aan de zuidsteiger. Rond de rest van het eiland loopt net onder de waterlijn een gemene stortstenen ring, die ooit vijandelijke landingslegers moest keren.

Aanbevolen literatuur: Cees Pfeiffer: Pampus, geschiedenis van een fort, (25 gulden), ISBN 90 6262 312 3.

Meer over