Peppil voor een wakkere geest

Menig scholier zou voor het eindexamen best een pilletje willen slikken dat helpt bij het leren en onthouden. Daar wordt aan gewerkt....

Cognitieve prestaties verbeteren gebeurt al zolang er mensen zijn. We willen veel onthouden, adequaat analyseren en ons maximaal concentreren. Dat proberen we door onze hersenen voortdurend te trainen en van nieuwe prikkels te voorzien: educatie en informatie zijn de olie waarop ze lopen.

Daarnaast fungeren technische hulpmiddelen als een extern filiaal van ons brein. Dankzij de enorme kracht en snelheid van computers kunnen we sneller en meer informatie verwerken dan ooit.

Toch willen we ook onze eigen breinkracht verbeteren.

Dertig jaar geleden ontdekte neurofarmacoloog David de Wied dat fragmenten van het hormoon ACTH een belangrijke rol spelen bij informatieoverdracht in de hersenen. Het lukte destijds niet zijn bevindingen te vertalen in een ‘leerpil’, maar onderzoekers hebben sindsdien niet stilgezeten.

Psychofarmacoloog Reinoud de Jongh van de Erasmus Universiteit Rotterdam heeft samen met enkele collega’s een inventarisatie gemaakt van de ‘botox voor het brein’, zoals ze de cognitie verbeterende middelen noemen waarover ze onlangs in Neuroscience and Behavioral Reviews publiceerden. Ook in een studie van het Rathenau-instituut voor het Europees Parlement, over human enhancement, inclusief cognitive enhancement, die binnenkort verschijnt, wordt een prominente plek ingeruimd voor braindope.

Want het bestaat. Het is het resultaat van onderzoek naar ADHD, Alzheimer en narcolepsie. Medicatie voor mensen die lijden aan respectievelijk concentratiestoornissen, een slechter functionerend geheugen en slaapdeprivatie.

Daartegen gebruiken ze Ritalin en Aderrall, Donepezil en Modafinil. Middelen die, denken wetenschappers en de farmaceutische industrie, bij gezonde gebruikers weleens voor betere cognitieve prestaties zouden kunnen zorgen.

Nieuw is het niet om een gezond brein te bestoken met lichaamsvreemde stoffen. Zo is cafeïne een goed werkzame en maatschappelijk volstrekt geaccepteerde drug die mensen alert houdt.

Mental edge

Mental edge
Ook worden er sinds jaar en dag voedingssupplementen aangeboden die pretenderen concentratie en geheugen te bevorderen. Je kunt er een keukenkastje mee vullen: broccoli-extract (‘een ware oppepper voor het geheugen’), gingko biloba (‘ter bevordering van het geheugen en concentratievermogen), guarana (‘verheldert het denkvermogen’), en mengsels als bionix power, higher mind, mega mind en mental edge – dat laatste om ‘aan de hoge verwachtingen van de hedendaagse maatschappij te voldoen’. De firma Dagravit bracht onlangs in capsulevorm een ‘energybooster’ op de markt om ‘fris en scherp te blijven’. Hij bevat bijna net zoveel cafeïne als één kop koffie.

Mental edge
Het wetenschappelijke blad Nature publiceerde vorige maand een enquête onder zijn lezers die doet vermoeden dat een op de vijf academici weleens braindope gebruikt. Ze slikken hoofdzakelijk Ritalin, Aderall en Modafinil.

Mental edge
Barbara Sahakian, verbonden aan het neurowetenschappelijk instituut van de Universiteit van Cambridge, schreef er eind vorig jaar onder de kop ‘Professor’s little helper’ in over. ‘Ik weet dat een aantal Engelse collega’s en studenten in Oxford gebruiken. En op bepaalde Amerikaanse campussen wordt veel Ritalin geslikt’, zegt ze. Afhankelijk van de campus zou het gaan om 5 tot 25 procent.

Mental edge
Een belrondje langs een aantal Nederlandse studentenverenigingen levert verbaasde reacties op. Na consultatie van de achterban blijken koffie en Red Bull de cognitie verbeterende ‘drugs’ waar Nederlandse studenten naar grijpen.

Mental edge
De Maastrichtse neuropsycholoog Jelle Jolles heeft daar wel een verklaring voor: ‘De VS is een veel competitievere maatschappij dan de onze. Studenten moeten daar vaker pieken. Bovendien is er sprake van overconsumptie. Zo zou in Californië bijna 10 procent van de kinderen ADHD hebben; in Nederland ligt dat rond de 3 procent. ADHD-medicijnen worden er dus veel meer voorgeschreven, en zijn daarom gemakkelijker voorhanden.’ Dat hoeft ons niet te spijten, vindt hij: ‘Cognitieve enhancers die beter zijn dan cafeïne, moeten nog worden uitgevonden.’

Mental edge
Instellingen als Trimbos, Nivel en de Stichting Farmaceutische Kengetallen zeggen allemaal hetzelfde: het kan best zo zijn dat in de Verenigde Staten en Engeland het oneigenlijk gebruik van dergelijke middelen een vlucht neemt, maar in Nederland niet.

Fijngestampte Ritalin

Fijngestampte Ritalin
Een pilotstudie van het Instituut voor Verslavingsonderzoek (IVO) lijkt dat tegen te spreken: 2,4 procent van de Nederlandse scholieren tussen 12 en 17 jaar zou oneigenlijk geneesmiddelen gebruiken (20 duizend jongeren), van wie de helft de ADHD-medicijnen Ritalin en Concerta. Op drugsforum.nl worden ervaringen uitgewisseld over het gebruik ervan – zo kun je Ritalin ook fijnstampen en opsnuiven – maar dat lijkt vooral een recreatief doel te dienen.

Fijngestampte Ritalin
De medicijnen worden gekocht van gediagnosticeerde gebruikers, via internet, of op de zwarte markt. Ritalin valt onder lijst 1 (harddrugs) van de Opiumwet; het is niet voor niets dat huisartsen relatief kleine hoeveelheden voorschrijven, en apothekers elke afgeleverde hoeveelheid handmatig merken.

Fijngestampte Ritalin
De vraag waar het om draait is natuurlijk: helpt dat spul nou écht?

Fijngestampte Ritalin
Donepezil, een middel tegen lichte vormen van Alzheimer, is uitgetest op oudere piloten die training kregen in een vluchtsimulator. Na die training slikten ze een maand lang Donepezil en werden ze getest. Gebruikers deden het beter op die test dan de placebo-groep. Maar of dat kwam door een verbeterd langetermijngeheugen (ze hadden de training beter onthouden), of door een beter kortetermijngeheugen, is onduidelijk.

Fijngestampte Ritalin
Het effect van Ritalin en Adderall is ambivalent: ze werken vooral bij mensen met een slecht geheugen. De Jongh: ‘Mensen met een goed geheugen krijgen algauw een overdosis, en gaan dan juist slechter presteren. Herinneringen kunnen ook té robuust worden, waardoor je moeite hebt nieuwe informatie toe te passen. Dan ga je in de fout, want dan blijf je star.’

Fijngestampte Ritalin
Bovendien verbetert Ritalin het werkgeheugen en de planningsvaardigheid van mensen alleen als ze een taak niet kennen, zegt De Jongh. ‘Varen ze op routine, dan reageren ze op Ritalin te impulsief, waardoor ze juist méér fouten maken.’

Bij de les

Bij de les
Dosering op maat is dus noodzakelijk. De Jongh: ‘Ik heb zelf een keer Ritalin geslikt toen ik doodmoe was. Een half uur later was ik ontzettend wakker en alert. Ik had het gevoel dat ik heel geconcentreerd aan het werk ging, maar achteraf dacht ik: wat heb ik nou eigenlijk gedáán?’

Bij de les
Modafinil lijkt tot nu toe de beste papieren te hebben. Piloten die het middel tegen narcolepsie slikten tijdens een gesimuleerde helikoptervlucht, bleven 36 uur achter elkaar wakker en bij de les. Het Amerikaanse leger is er dan ook enthousiast over. ‘Amerikaanse piloten die op missie gaan, zijn min of meer verplicht het te gebruiken’, zegt De Jongh. TNO deed in 2004 voor het Nederlandse leger onderzoek naar het effect van Modafinil.

Bij de les
Het is onduidelijk of ook ‘onze jongens’ het middel inmiddels moeten gebruiken. ‘Het zou het voordeel hebben dat ze ’s nachts op wacht niet in slaap vallen’, zegt De Jongh. Toch is hij terughoudend over gebruik. Modafinil zorgt ook bij uitgeslapen mensen voor een betere concentratie, planningvaardigheid en werkgeheugen.

Bij de les
De verleiding kan daarom groot worden om het mensen op te dringen: ‘Je verandert bijvoorbeeld niet de werkomstandigheden, maar zorgt ervoor dat mensen lange dagen kunnen maken, of vaker nachtdiensten kunnen draaien. De sociale druk om te gebruiken zal toenemen.’

Bij de les
Intussen wrijft de farmaceutische industrie zich in de handen en breidt ze haar onderzoek uit. De Jongh: ‘Er wordt aan nieuwe middelen gewerkt, en de verwachtingen zijn hooggespannen.’ Een potentiële markt van gezonde mensen is immers veel groter dan die van een kleine groep met een specifieke ziekte.

Meer over