Paus toont opnieuw zijn dubbele gezicht CONSERVATIEF EN HERVORMER

TERWIJL hij in Cuba werd ingehaald als een nieuwe bevrijder, floot hij de Duitse bisschoppen terug uit de abortus-consultatiebureaus. Zelden heeft paus Johannes Paulus II zo duidelijk zijn dubbele gezicht laten zien als de afgelopen week....

JAN VAN DER PUTTEN

Voor niet-ingewijden moet het optreden van de paus in Cuba een verrassing zijn geweest. Ze kenden hem als de paus die tegen alles nee zegt: nee tegen pil en condoom, nee tegen abortus en kunstmatige bevruchting, nee tegen echtscheiding en euthanasie, nee tegen homoseksuelen.

Hetzelfde obstinate nee laat hij nu al bijna twintig jaar horen tegen het priesterhuwelijk, tegen de toelating van vrouwen tot het priesterambt, tegen zelfstandig denkende theologen, tegen alles wat hij ziet als een aanslag op de kerkelijke orthodoxie en op zijn eigen leergezag.

En daar komt hij ineens in Cuba heel anders uit de hoek: als een fervente verdediger van vrijheid en democratie tegen iedere vorm van onderdrukking, als een aanklager van het wilde kapitalisme en van de Amerikaanse handelsblokkade, als een pleitbezorger van de rechten van de mens. Is in de oude paus een nieuwlichter opgestaan?

Geen sprake van. Wie de paus afdoet als een door en door conservatieve, autoritaire figuur, kent hem maar half. Zeker, hij is de kruisridder van een verstofte moraal en een achterhaalde vorm van gezagsuitoefening. Zijn autoritaire optreden op die gebieden steunt op het rotsvaste geloof dat hij de stem van God vertolkt. Daarom brengt zelfs het idee dat hij tegen windmolens vecht, hem niet van de wijs.

Hoewel, vecht hij wel tegen windmolens? Wie zegt dat er geen revival komt van de morele opvattingen die de paus verkondigt? Op de reli-festivals die de afgelopen maanden zijn gehouden in Bologna en Parijs, hebben legioenen jongeren hun kelen voor hem schor geschreeuwd. Alleen maar omdat hij tussen de popsterren gezien werd als de grootste attractie? Of beginnen zijn antimodernistische morele waarden toch weer in de mode te komen?

Maar naast de paus van de strenge moraal en het onfeilbare gezag is er een andere paus: die van de strijd tegen honger en onderdrukking en voor de rechten van de zwakken. Het is de paus van de sociale rechtvaardigheid, de politieke harmonie, de vrede tussen de volkeren. In die rol is Johannes Paulus II een openbaring gebleken.

Als Pius XII de paus was die om tactische redenen zijn mond hield als hij had moeten spreken, bijvoorbeeld tegen de uitroeiing van de joden, dan is de huidige pontifex de paus die altijd en overal spreekt. Ook als zijn woorden hem niet in dank worden afgenomen, ook als hij de machtigen der aarde irriteert, Karol Wojtyla weigert zijn mond te houden.

Al bij zijn eerste bezoek aan Polen, in juni 1979, zei hij recht voor zijn raap wat hij dacht van het regime van generaal Jaruzelski. Op die manier is hij doorgegaan: protesten tegen de Golfoorlog, dwarsliggerij in de bevolkings- en vrouwenconferenties van de Verenigde Naties, veroordeling van de internationale boycot tegen Irak, Servië, Libië en Cuba, franke taal tegen Fidel Castro.

Waarschijnlijk werd de Pool Wojtyla in 1978 tot paus gekozen omdat hij de beste man leek om het communisme te bestrijden. Het Sovjet-regime rook het gevaar. Bewezen is het nog steeds niet, maar buitengewoon waarschijnlijk is het wel dat de moordaanslag op de paus door de Turk Ali Agca, in mei 1981, is uitgedacht in Moskou.

Nadat in 1989 de Muur naar beneden was gekomen, verwachtte iedereen dat de paus van Rome op zijn lauweren zou gaan rusten. Nee dus. Hij ontdekte een nieuwe vijand: het kapitalisme dat niet God maar het geld aanbad en dat met zijn consumptiedrang en gebrek aan sociale gevoeligheid in recordtijd de post-communistische maatschappij overwoekerde.

En zo haalde de paus de sociale leer van de kerk van stal, die een eeuw geleden werd opgesteld als antwoord op het oprukkende socialisme. In opgefriste en uitgebreide vorm gaat deze leer na de instorting van het communisme haast door voor een revolutionaire ideologie, met zijn nadruk op de sociale functie van het kapitaal en zijn totale afwijzing van uitbuiting, dictatuur en oorlog.

In Cuba is de paus bij de verkondiging van die leer tot grote hoogten gestegen. Maar volgens velen zakte hij tegelijk tot diepe diepten met zijn verordening aan de Duitse bisschoppen om zich terug te trekken uit de consultatiebureaus voor vrouwen die abortus overwegen. De bisschoppen bonden in.

De in ongenade gevallen theoloog Hans Küng doopte zijn pen in gal en hekelde de 'slaafse gehoorzaamheid aan het roomse Kremlin'. De pauselijke pleidooien in Cuba voor mensenrechten, vrijheid en gerechtigheid 'staan in schril contrast met de onderdrukking van mensenrechten, vrijheid en gerechtigheid binnen de kerk zelf'.

Over de Januskop van de paus zijn de vaticanisten nog niet uitgepraat. Maar intussen is een derde Wojtyla opgestaan: het is een paus die zich voortdurend op de borst slaat voor de vergissingen en misdaden uit het verleden, van de kruistochten tot de inquisitie, van de ketterverbrandingen tot de schuld aan de holocaust. Zou hem nooit de twijfel bekruipen dat zijn opvattingen over het absolute gelijk in kwesties van moraal en gezag ook tot de categorie vergissingen behoort?

Jan van der Putten

Meer over