Column

Paul Brill: 'Van klokkenluider tot schaakstuk'

Wat zou Washington doen als een Chinese of Russische Edward Snowden met evenveel tamtam een heenkomen zou zoeken naar de Verenigde Staten, vraagt columnist Paul Brill zich af. 'Dan zou de Amerikaanse regering hem toch ook niet linea recta op het vliegtuig naar Peking of Moskou zetten?'

null Beeld reuters
Beeld reuters

Wat bezielt de regering-Obama toch om zoveel misbaar te maken over het feit dat eerst China en vervolgens Rusland geen gehoor heeft gegeven aan het Amerikaanse verzoek om uitlevering van Edward Snowden? Zou de Chinese regering hem willens en wetens uit Hongkong hebben laten vertrekken, dan zou dat 'zeer verontrustend' zijn, zei minister van Buitenlandse Zaken John Kerry. En hij waarschuwde voor ernstige schade aan de Amerikaans-Russische betrekkingen als Moskou een zelfde gedragslijn zou volgen.

Tamelijk naïef
Los van de vraag of je Snowdens klokkenspel prachtig, nuttig of vals vindt, kan het natuurlijk niet verbazen dat de Amerikaanse autoriteiten zinnen op justitiële vervolging van de man die zo pontificaal zijn geheimhoudingsbelofte heeft verbroken en het land fikse schade heeft berokkend. Maar zeker gezien wat hij heeft onthuld over de internationale activiteiten van de geheime kijk- en luisterdienst NSA, is het tamelijk naïef of anders wel aanmatigend om te verwachten dat Peking en Moskou de Amerikanen prompt ter wille zijn in deze zaak. Door het ongenoegen daarover zo breed te etaleren, maakt Washington de hele affaire alleen nog maar groter en dus ook het onvermogen om Snowden te pakken te krijgen pijnlijker.

Voor de wereld van de spionage gaat bij uitstek het spreekwoord op: wie kaatst, kan de bal verwachten. Laten we voor de aardigheid de zaak even omdraaien. Wat zou Washington doen als een Chinese of Russische Snowden met evenveel tamtam een heenkomen zou zoeken naar de Verenigde Staten? Toegegeven: de kans daarop is gering, want een autocratisch regime weet gevoelige informatie altijd beter te vergrendelen dan een democratie en deinst er ook niet voor terug om een uitgeweken geheim agent op gruwelijke wijze te liquideren, zoals gebeurde met Alexander Litvinenko in Londen. Maar ondenkbaar is de komst van zo'n Chinese of Russische klokkenluider niet, en dan zou de Amerikaanse regering hem toch ook niet linea recta op het vliegtuig naar Peking of Moskou zetten - zo niet uit bezorgdheid over wat hem daar boven het hoofd hangt, dan toch in elk geval vanwege de interessante informatie die hij allicht te bieden heeft.

Ik maak me geen illusies over de beweegredenen van de Chinezen en de Russen om Snowden op vrije voeten te laten. Of hij het wil of niet, de man is natuurlijk geweldig anti-Amerikaans propagandamateriaal. Vooral voor het Rusland van Vladimir Poetin, die als oud-KGB-man hierbij zijn vingers zal aflikken. Aan dissidenten in eigen land heeft hij een broertje dood, maar deze Amerikaan met al zijn belastende onthullingen is een geschenk uit de hemel.

Schaakspel
Hier openbaart zich ook de tragiek van Snowden. Laten we aannemen dat hij met de beste intenties de rol van klokkenluider op zich heeft genomen. Dan begrijp ik toch niet goed waarom hij niet meteen zijn toevlucht heeft genomen tot het land waar hij mogelijk asiel wil vragen (Ecuador, IJsland), om pas daarna in de openbaarheid te treden. Overmacht of naïviteit? Door eerst naar Hongkong te gaan en vervolgens af te reizen naar Moskou is hij tegen wil en dank een pion in het schaakspel tussen rivaliserende mogendheden geworden.

Met name Moskou is geen oord waar je als Amerikaanse klokkenluider graag verblijft. Je laadt onwillekeurig de verdenking op je dat er niet louter nobele motieven in het spel zijn. En met Poetin moet je permanent je knopen tellen. Nu komt Snowden nog goed in zijn kraam te pas. Maar van heuse affiniteit is natuurlijk geen sprake. Mocht hij om een of andere reden niet spoedig kunnen doorreizen, dan valt zelfs niet geheel uit te sluiten dat hij op een gegeven moment ook interessant wordt als ruilobject, in het geval dat Poetin dringend verlegen zit om een Amerikaanse concessie.

Een Koude Oorlogsscenario? Jazeker, en we kunnen maar beter onder ogen zien dat, ook al is de Oost-Westverhouding over het geheel genomen drastisch gewijzigd, sommige Koude Oorlogsreflexen een taai leven leiden in Moskou. Of misschien kunnen we beter van een ideologisch reveil spreken. Bij voortduring kiest Rusland positie tegenover het Westen (Syrië, Iran) en niet zelden wordt een antiwesterse retoriek gebezigd die herinneringen aan oude communistische tijden oproept. Soms spelen binnenlandse motieven een rol - zoals de vrees voor verbreiding van het moslim-fundamentalisme in het geval van Syrië - maar die komen toch op de tweede plaats. 'We hebben wederom te maken met een Russische regering die de wereld vanuit een zwart-witperspectief ziet: wat slecht is voor ons, is goed voor hen, en vice versa', schreef columniste Anne Applebaum deze week in The Washington Post.

Terecht laat het Westen zich daarin niet meesleuren en wordt er alles aan gedaan om de dialoog met Moskou gaande te houden - bijvoorbeeld bij de NAVO in Brussel, waar met een bijna aandoenlijke devotie wordt gesproken over het belang en de constructieve inslag van het vaste overleg met de Russen in de NAVO-Rusland Raad. Maar het heeft ook geen zin om de werkelijkheid te ontkennen: Moskou is veeleer tegenpartij dan bondgenoot.

Paul Brill is buitenlandcommentator voor de Volkskrant.

Meer over