ProfielJan Paternotte

Paternotte gaat kritische D66-fractie leiden: dat gaan ook de eigen ministers merken

Jan Paternotte gaat de D66-Kamerfractie met ‘open vizier’ leiden. Dinsdag werd hij unaniem gekozen tot de nieuwe fractievoorzitter. In die rol wordt hij tegenwoordig geacht niet meer alleen te applaudisseren voor het kabinet, maar voorstellen, ook die van zijn eigen ministers, kritisch tegen het licht te houden.

Natalie Righton
Jan Paternotte staat dinsdag in Den Haag de pers te woord, kort nadat hij tot D66-fractievoorzitter is gekozen. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Jan Paternotte staat dinsdag in Den Haag de pers te woord, kort nadat hij tot D66-fractievoorzitter is gekozen.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Een langgekoesterde wens van Jan Paternotte gaat in vervulling. Het 37-jarige Kamerlid heeft tijdens zijn lange carrière bij D66 nooit onder stoelen of banken gestoken dat hij ambitie heeft om de partij in enigerlei vorm te leiden. Een nieuwe D66-leider in de Tweede Kamer is nodig, omdat partijleider Sigrid Kaag en vicefractievoorzitter Rob Jetten sinds maandag minister zijn.

Als student was Paternotte voorzitter van de Jonge Democraten (2004-2005). Daarna werd hij beleidsmedewerker van D66-Europarlementariër Marietje Schaake. Vervolgens was hij elf jaar gemeenteraadslid en fractievoorzitter van D66 in Amsterdam (2006-2017). Onder zijn leiding won D66 in 2014 de gemeenteraadsverkiezingen, waardoor de PvdA voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog van haar troon werd gestoten als grootste partij in de hoofdstad.

Condooms

Paternotte trekt graag de aandacht met originele campagnes. Toen hij in 2010 campagne voerde om in de raad van Amsterdam te komen, wilde hij studenten aanspreken door condooms uit te delen. Op de voorbehoedsmiddelen had hij een flyer vastgeniet met daarop de slogan ‘Ga de eerste keer voor Jan’. In zijn enthousiasme had hij echter ‘per ongeluk een aantal nietjes door de condooms geslagen’. Het leverde Paternotte nog lang grappen op van studenten die hem onder de neus wreven: ‘Door jou ben ik nu zwanger.’

Sinds 2017 zit Paternotte in de Tweede Kamer, waar hij aanvankelijk wat irritatie bij fractiegenoten opwekte omdat hij zich gedroeg als kroonprins. Pechtold wees hem op zijn plek en gaf hem een afgelegen werkkamertje op de zolderverdieping van het Binnenhof. Zijn zelfvertrouwen leed daar niet onder, maar sindsdien werkt Paternotte wel meer samen, ook buiten zijn eigen partij. Als woordvoerder coronabeleid trekt hij sinds vorig jaar veel op met het PvdA-oppositielid Attje Kuiken. Op dat dossier speelde hij zich landelijk in de kijker.

Paternotte is niet bang om zich als Tweede Kamerlid stevig uit te spreken over ingrijpende maatregelen om de coronapandemie te bestrijden. Zo is hij een uitgesproken voorstander van 2G voor horeca en ongeplaceerde evenementen, waardoor alleen nog mensen die zijn gevaccineerd of genezen van het coronavirus een geldige QR-toegangscode krijgen. ‘Liever dat dan dicht’, zei Paternotte in november al. Het Tweede Kamerdebat daarover werd tot teleurstelling van Paternotte uitgesteld, en vindt binnenkort pas plaats.

Nieuw leiderschap

Paternotte treedt aan als fractievoorzitter in een tijd dat hij niet meer wordt geacht het in een achterkamertje op akkoordjes te gooien met het kabinet. Hij dient zijn controlerende taak als Kamerlid veel serieuzer te nemen. D66 is, op papier, groot voorstander van het idee dat de Tweede Kamer de regering kritisch moet bevragen en niet zomaar blind moet instemmen met de plannen van de ministers van hun partij.

Maar gaat hem dat ook lukken? Paternotte belooft een bijdrage te leveren aan de nieuwe bestuurscultuur door ‘debatten met open vizier in te gaan’, zegt hij dinsdag tegen de Volkskrant, al erkent hij dat hij ‘heel tevreden’ is met het reeds gesloten coalitieakkoord tussen D66, VVD, CDA en ChristenUnie. ‘De ambities op het gebied van klimaat, onderwijs, Europese samenwerking en wonen, daar ben ik heel blij mee.’

Maar er is volgens hem ‘zeker’ ruimte om als Kamerlid mee te denken over beleid. ‘Als het nodig is, ben ik niet bang om kritiek te geven op het kabinet. Volgens mij kan dat.’ Het moet zelfs kunnen om tegen een voorstel van een eigen minister te stemmen ‘als dat nodig is’, beaamt de D66’er.

Complottheorieën

Paternotte belooft te controleren of het kabinet de beloftes die in het regeerakkoord staan, waarmaakt. Hij ziet voor zichzelf ook een ‘aanjagende rol’ om het kabinet erop te wijzen dat haast is geboden bij het uitvoeren van de plannen. Veel kiezers zullen resultaten willen zien voordat ze de politiek weer gaan vertrouwen, denkt hij.

Hij hoopt dat ook andere Kamerleden serieus gaan meedenken over het kabinetsbeleid. ‘Bij coronadebatten zie je nu vaak dat Kamerleden zeggen ‘alles gaat goed’ of juist ‘niks deugt’.’ Andersom zal ook het kabinet de Kamer soms tegemoet moeten komen, waarschuwt hij. ‘In de Eerste Kamer hebben ze geen meerderheid en in de Tweede kamer nèt aan. Ze kunnen niet in hun loopgraven gaan zitten.’

Paternotte zal zich tegelijkertijd blijven uitspreken tégen Kamerleden die complottheorieën bezigen en collega’s bedreigen. ‘Het lijkt wel of het steeds erger wordt’, zegt Paternotte. ‘Woorden doen ertoe. Ze kunnen mensen buiten de Kamer op een heel nare manier inspireren. Daar zal ik altijd tegenin gaan.’

OOK VVD EN CDA KIEZEN NIEUWE FRACTIEVOORZITTER

Ook andere partijen kozen dinsdag hun fractievoorzitter. Bij de VVD viel de keuze op Sophie Hermans, die de functie sinds de verkiezingen al vervulde omdat Mark Rutte demissionair premier was. Bij het CDA wordt Pieter Heerma fractievoorzitter; ook hij leidde de fractie al langere tijd toen Wopke Hoekstra minister van Financiën was.