Partner voor vrede is doof

ALS HET aan de ultra-nationalistische politicus Zjirinovski ligt, stoomt de Russische Baltische Vloot binnenkort op naar de kust van voormalig Joegoslavië om de buitenlandse troepen uit Bosnië te verjagen en orde op zaken te stellen in het verscheurde socialistische paradijs van wijlen generaal Tito....

BERT LANTING

Gelukkig huist Zjirinovski niet - of moeten we zeggen: nog niet? - in het Kremlin en is de kans heel klein dat Russische oorlogsbodems de Adriatische Zee komen binnenvaren om de Servische geloofsbroeders te beschermen tegen de luchtaanvallen van het westerse bondgenootschap. Maar toch is het duidelijk dat Rusland sinds de NAVO haar bombardementen op de stellingen van de Bosnische Serviërs begon, steeds meer naar de kant van de Serviërs begint over te hellen.

President Jeltsin herinnerde de NAVO-landen er vorige week aan dat de Russen zich altijd verwant hebben gevoeld met de Serviërs en waarschuwde dat de Russen hun Zuid-Slavische broeders ook ditmaal niet in de steek zullen laten. Als de bombardementen doorgaan, dreigde hij, zal Rusland daar 'adequate' hulp voor de Serviërs tegenover stellen. Wat we daaronder moeten verstaan, liet hij in het midden.

Jeltsins dreigende taal werd in het Westen meteen afgedaan als 'retoriek' die voornamelijk bedoeld was voor 'binnenlands gebruik', een stukje nationalistische demagogie met het oog op de naderende parlementsverkiezingen. Het valt wel te begrijpen dat de NAVO de boze Russische reacties naar buiten toe bagatelliseert. Toegeven aan de Russische druk zou het bondgenootschap immers van iedere geloofwaardigheid beroven. Dat zou de Bosnische Serviërs het gevoel geven dat zij de hele wereld aankunnen en dat ze dus geen concessies meer hoeven te doen.

De NAVO-landen hebben waarschijnlijk ook gelijk met hun calculatie dat Rusland, ondanks alle dreigementen, toch niet van plan is de Servische broeders daadwerkelijk te hulp te schieten. Volgens westerse diplomaten heeft Jeltsin een delegatie van de Europese Unie binnenskamers de garantie gegeven dat de huidige Russische regering geen eenzijdige stappen zal ondernemen, zoals opheffing van het wapenembargo tegen Joegoslavië.

Toch zou het verkeerd zijn als de westerse landen Jeltsins kritiek op de NAVO-acties niet serieus nemen, want de woede van de Russische president is niet gespeeld. Hoe diep de afkeer van het westerse optreden in Bosnië zit, viel dit weekeinde af te lezen aan het spoeddebat in de Doema over Bosnië.

De anti-westerse tirades die daar vanaf het spreekgestoelte klonken, deden niet onder voor de Sovjet-propaganda tegen de kapitalistische wereld uit de donkerste dagen van de Koude Oorlog. Een teken aan de wand was echter dat ook de pro-westerse fractie Ruslands Keuze vrijwel in haar geheel voor een gespierde motie stemde, waarin Jeltsin onder meer gevraagd wordt de sancties tegen Servië op te heffen en in plaats daarvan strafmaatregelen tegen Kroatië te nemen.

Het is de vraag of veel Russen geloven in de moderne domino-theorie die de Russische ultra-nationalisten prediken om ingrijpen in Bosnië te rechtvaardigen - eerst gaat Servië eraan, dan de Russische enclave Transdnjestrië in Moldavië en vervolgens is Moedertje Rusland zelf aan de beurt, zo waarschuwen zij. Maar uit de sympathie waarover de Russische media over de Bosnische Serviërs berichten, zeker nu zij de underdogs zijn geworden, valt op te maken dat er zeker een gevoel van verwantschap is met de onfortuinlijke Serviërs die de hele wereld tegen zich hebben gekregen.

Net als de Serviërs voelen ook veel Russen zich vertrapt en vernederd door het rijke Westen, dat sinds de ineenstorting van het communisme de gang van zaken in de wereld dicteert.

Dat gevoel wordt nog eens versterkt doordat de Russen moeten constateren dat het Westen zich, ondanks alle mooie beloften van partnerschap, vrede en samenwerking, niets van hun kritiek aantrekt. Niet alleen zet het Westen de bombardementen op het Bosnisch-Servische leger doodgemoedereerd voort, het doet er nog een schepje bovenop door kruisraketten en misschien zelfs geavanceerde Stealth-gevechtsvliegtuigen tegen de Serviërs in te zetten.

De frustratie over de doofheid van het Westen is zo groot, dat het ernaar uitziet dat minister van Buitenlandse Zaken Kozyrev zijn baan zal kwijtraken. De bewindsman - die wegens zijn pro-westerse opstelling bij de conservatieven te boek staat als 'minister van Andermans Zaken' - kreeg afgelopen week een veeg uit de pan van Jeltsin wegens de 'nederlagen' die de Russische diplomatie de afgelopen tijd heeft geleden in voormalig Joegoslavië.

Kozyrevs vertrek - sommige waarnemers geven hem niet meer dan een paar weken; vrijwel iedereen is het erover eens dat hij in ieder geval niet zal terugkeren in het nieuwe kabinet - zal heel wat minder consternatie veroorzaken in het Westen dan een paar jaar geleden het geval zou zijn. De minister heeft het bij veel van zijn westerse collega's verbruid met zijn recente, onverwachte en kennelijk ook weinig geslaagde flirts met het conservatieve kamp.

Toch zou de val van Kozyrev wel eens het einde kunnen inluiden van het 'Nieuwe Denken'-tijdperk in de Russische diplomatie, dat begon onder Sovjet-leider Gorbatsjov en zijn minister van Buitenlandse Zaken Sjevardnadze. Toen begon de Sovjet-Unie voor het eerst naar het Westen te luisteren. Nu wil Rusland dat het Westen eindelijk luistert.

Bert Lanting

Meer over