Paraguay gered door buurlanden

Onder professionele waarnemers lijdt het geen twijfel. Dankzij de snelle reactie van de buurlanden en druk van de Verenigde Staten overleefde de prille democratie in Paraguay het afgelopen week....

INEKE HOLTWIJK

Van onze correspondente

RIO DE JANEIRO

Paraguay is het nieuwste voorbeeld van globalisering van de politiek. Die is het gevolg van de globalisering van de economie, zeggen de deskundigen. Het kleine Paraguay maakt deel uit van de Mercosur, een economische gemeenschap met Uruguay, Argentinië en Brazilië. Een van de bepalingen uit het Mercosur-akkoord is dat lidstaten democratisch zijn.

Brazilië en Argentinië, de twee landen die ertoe doen in de regio, willen geen militaire president in Paraguay. Zij, maar ook de VS, zijn bang dat Paraguay nog meer smokkelaarsnest en (wit)wasserij van drugsdollars voor de regio wordt. Dus dreigden de buurlanden met schorsing uit de Mercosur en sluiting van de grenzen toen generaal Lino Oviedo zich verschanste in een kazerne en president Wasmosy dreigde af te zetten.

'Mijn stelling is dat de Mercosur goed is voor de democratie', zegt de Braziliaanse politicoloog Bolivar Lamounier. Mercosur, dat uiteindelijk streeft naar open grenzen, is erbij gebaat dat alle landen een soortgelijk politiek regime hebben. En sinds democratie het paradigma is, maken eigenzinnige generaals zoals Oviedo nauwelijks meer een kans, aldus Lamounier.

In Asuncion ziet socioloog Jose Luis Simon, commentator van internationale politieke betrekkingen, het precies zo. De crisis was wat hem betreft de 'eerste test voor een nieuw soort diplomatie'. Het begrip soevereiniteit is relatief nu landen steeds meer economisch integreren. Wat vroeger 'buitenlandse inmenging' heette, is nu 'democratische interventie'.

Vooral de houding van Brazilië, dat uit traditie vasthoudt aan 'non-interventie', verraste. President Fernando Henrique Cardoso stuurde een generaal naar Paraguay. Ook de snelheid van de reacties was veelzeggend. De Amerikanen hadden al steun betuigd aan Wasmosy voordat de Paraguayaanse president de couppoging had bevestigd.

Dat Wasmosy uiteindelijk afzag van de promotie van Oviedo tot minister, komt voor rekening van jeugdige demonstranten in Asuncion. Zij op hun beurt putten moed uit Brazilië, maar wel het Brazilië van ruim drie jaar geleden. Toen luidden scholieren en studenten de val van de corrupte president Collor in met massale en ludieke protesten. In Paraguay, waar veel Braziliaanse televisie wordt gekeken, werd het afgelopen week dunnetjes overgedaan. De ludieke spandoeken, de kaarsen, verkleedpartijen en de beschilderde gezichten in de nationale kleuren waren geïnspireerd op de caras pintadas, beschilderde gezichten, in Brazilië.

In de jaren zeventig had je politieke globalisering en die heette internationalisme en het was iets van links. In de jaren negentig is het proletariaat uit en globalisering iets van ondernemers geworden en internationale solidariteit iets van regeringen, schreef de Braziliaanse commentator Roberto Pompeu de Toledo. Jimmy Carter die landen strafte vanwege schendingen van de mensenrechten, wordt in de regio gezien als een voorloper. 'Dankzij hem zijn veel levens gered in Paraguay', zegt Simon.

'Globalisatie van politiek begint met mensenrechten', meent zijn landgenoot, de politicoloog Carlos Martini. Die wordt steeds meer gemeengoed in Latijns Amerika: het Interamerikaanse Hof in Costa Rica oordeelt over verdwenen kinderen in Argentinië. De Italiaanse rechter vervolgt Argentijnse militairen die in eigen land amnestie kregen. Uruguayanen beschuldigden Paraguayaanse militairen. En Nederlandse juristen onderzoeken of de (Braziliaanse) moordenaars van Braziliaanse straatkinderen voor een internationale rechtbank kunnen worden gedaagd.

Interventie in een politieke crisis gaat een stap verder. De Organisatie van Amerikaanse Staten heeft 'democratische interventie' vijf jaar geleden ingevoerd voor haar gezagsdragers. De OAS-voorzitter vloog dan ook meteen door van Bolivia naar Paraguay toen hij hoorde van de couppoging.

Het succes is wisselend. Dat Aristide als president kon terugkeren naar Haïti kwam doordat het machtigste lid van de OAS, de VS, bereid was mariniers naar het eiland te sturen. In Peru, waar Fujimori parlement en rechters naar huis stuurde, haalde interventie weinig uit. President Fujimori kon namelijk rekenen op steun van de Peruanen. Hij zag zich door de OAS wel gedwongen een volksstemming en nieuwe verkiezingen uit te schrijven om zich zo van zijn internationale paria-status te bevrijden. In Guatemala haalde Jorge Serrano, die Fujimori imiteerde, na druk van buiten wel bakzeil. Paraguay is een schoolvoorbeeld. 'Logisch, een zwak land naast twee reuzen', zegt Bolivar Lamounier.

Hoe democratisch het nu verder gaat, is de vraag. Lamounier en de twee Paraguayen zijn sceptisch. Die handelspacten zijn goed voor de democratie, maar 'het zegt niets over de kwaliteit van de democratie', tekent Lamounier aan. Het garandeert hooguit democratie op institutioneel niveau, oftewel de wetten en instellingen.

Als Paraguay democratisch is, zijn er voor Oviedo maar twee plaatsen, meent Simon. 'Een cel of het gekkenhuis'. Een generaal die muit, moet worden veroordeeld door justitie. De enige manier om zijn straf te ontlopen is zich ontoerekeningsvatbaar laten verklaren. Of het zover komt, is de vraag. Oviedo's positie is na de crisis danig verzwakt. Hij wil presidentskandidaat voor de regerende Coloradopartij worden, maar zijn status is gedaald. Tijdens de partijverkiezingen afgelopen zondag behaalde zijn kandidaat voor het voorzitterschap slechts 10 procent van de stemmen. Aartsvijand, Luis Argana, won met ruim 50 procent.

Ineke Holtwijk

Meer over