InterviewCorona-experts

Pandemie-experts: gebruik het moment na omikron voor breed overleg, om je klaar te maken voor de volgende golf

Nederland moet niet denken dat het oude normaal terugkeert als de omikron-golf eenmaal voorbij is. Ongerust door het uitblijven van een langetermijnstrategie om te leren leven met het virus, komt een vooraanstaande groep wetenschappers en bestuurders nu zelf met een plan. ‘Het moet de komende zes maanden gebeuren, liefst sneller.’

Robert van de Griend en Frank Hendrickx
De kerststal in de Sint-Janskathedraal in Den Bosch, die vanwege de lockdown tijdens de feestdagen was gesloten, is in januari weer heropend.  Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant
De kerststal in de Sint-Janskathedraal in Den Bosch, die vanwege de lockdown tijdens de feestdagen was gesloten, is in januari weer heropend.Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Het was een bont gezelschap dat anderhalve week geleden bijeenkwam in Villa Jongerius, een monumentale vergaderlocatie in Utrecht. De uitnodiging kwam van arts-microbioloog Jan Kluytmans en arts maatschappij en gezondheid Anja Schreijer, beiden lid van het Outbreak Management Team (OMT). Hun OMT-collega’s Marion Koopmans, Diederik Gommers en Andreas Voss waren er, maar bijvoorbeeld ook hoogleraar sociologie Tanja van der Lippe, SCP-baas Kim Putters, Bas Kolen van de TU Delft, innovatie-expert Danny Mekić, burgemeester Paul Depla en topambtenaar Mark Roscam Abbing, die verantwoordelijk is voor de covid-strategie bij de overheid.

‘Iedereen was meteen bereid om te komen en zag het belang van het overleg’, zegt Kluytmans, die niet helemaal kan verhullen dat het initiatief deels werd geboren uit irritatie. In het voorjaar was het al eens besproken: we moeten werken aan een langetermijnstrategie om te voorkomen dat we telkens weer ad-hocmaatregelen moeten nemen. Met enkele gerichte aanpassingen in de samenleving moet het mogelijk zijn om beter te leren leven met het virus.

Alleen, die langetermijnstrategie kwam er maar niet. In de Tweede Kamer werd er weleens over gesproken, het kabinet beloofde eraan te werken en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) zou bezig zijn met praatgroepen, al wist niemand precies wie daarbij betrokken waren. In het regeerakkoord stond evenmin iets vermeld over een langetermijnvisie.

Kluytmans: ‘Wij zaten al heel lang, soms met gekromde tenen, te denken: er moet toch echt iets komen.’

Schreijer: ‘Wij hebben een paar keer gepusht en toen hebben we op een gegeven moment gedacht: dan moeten we het zelf maar organiseren.’

Het resultaat van het Jongerius-beraad: het door negentien wetenschappers en bestuurders onderschreven document Van bestrijden van een pandemie naar leven in een endemie. Minister Ernst Kuipers van VWS heeft het stuk al ontvangen, zegt Kluytmans in zijn kantoor in het Utrechtse ziekenhuis UMCU, waar hij de aanbevelingen toelicht. Schreijer, werkzaam bij het Pandemic & Disaster Preparedness Center, is ook aangeschoven en via het videoscherm praten Koopmans van het OMT en Kolen van de TU Delft mee.

Arts-microbioloog Jan Kluytmans Beeld Arie Kievit
Arts-microbioloog Jan KluytmansBeeld Arie Kievit

De timing van de boodschap lijkt niet helemaal gelukkig. Terwijl de wetenschappers willen praten over adaptatie aan het virus, laait overal het optimisme op dat het eindspel al zou zijn ingezet. In Denemarken en Engeland gaan alle maatregelen alweer overboord. Koopmans heeft bedenkingen bij die strategie: ‘Het is riskant om te doen alsof alles weer teruggaat naar hoe het was.’

Schreijer: ‘Het sprookje van Denemarken.’

Koopmans: ‘Misschien komt dat, maar daar zijn we zeker nog niet.’

Kluytmans: ‘We achten de kans dat we nu veilig zijn nagenoeg nul. Om te voorkomen dat we in september weer in een crisis komen, moeten we als maatschappij structurele maatregelen nemen, om te voorkomen dat we straks meteen weer in de crisismodus komen. We willen de komende zes maanden een buffer opbouwen voordat het virus weer opkomt.’

Koopmans: ‘Zes maanden is veel te lang. We moeten dat al veel sneller doen.’

De groep, die in januari bijeenkwam, meent dat structuur nu niet toereikend is om een breedgedragen langetermijnstrategie te ontwikkelen. Het ministerie van VWS, verantwoordelijk voor de corona-aanpak, is voornamelijk gericht op de zorg. Het OMT heeft vooral de acute pandemiebestrijding als taak en heeft een sterk medische blik. Om tot een bredere aanpak komen, adviseert het Jongeriusberaad om een ‘transitieteam’ in het leven te roepen dat het kabinet kan adviseren de samenleving beter in te richten op een leven met het virus. Daarin moeten naast virologische en epidemiologische kennis ook veel andere expertise vertegenwoordigd zijn: van gedragswetenschappers tot economen en van sociologen tot communicatie-experts.

Koopmans: ‘We hebben nog nooit zo’n lange virusuitbraak meegemaakt en lopen nu tegen de grenzen aan van waar het OMT ooit voor is opgericht. Als het zo verrekte lang duurt, heb je iets extra’s nodig.

‘We hebben te maken met een heel complex probleem dat je niet kunt oplossen door alleen naar de infecties te kijken. Puur technisch zeg je dan misschien: vaccinatieplicht is een goed idee. Maar als het gevolg is dat het verzet zo groot wordt dat mensen ook niet meer aan andere vaccinatieprogramma’s meedoen, dan is het middel erger dan de kwaal. Je moet meer systemisch denken en je eigen tegenspraak organiseren.

‘Ik ben ervan overtuigd dat we deze kant op moeten. Wetenschappers van verschillende disciplines moeten meer gaan samenwerken, want het volgende complexe probleem komt er al aan: klimaatverandering. Daar spelen dezelfde dingen. Om zeespiegelstijging te compenseren, wordt nu bijvoorbeeld gedacht aan meer wetlands, maar dan zie ik alweer meteen allerlei infecties opduiken die via muggen worden verspreid. Vanuit een bepaald perspectief doe je dan iets heel goeds en slims, maar je creëert zonder het te weten een ander risico. Dat kan ook gebeuren als je puur medisch adviseert over een pandemie zonder voldoende kennis te hebben van de sociaal-maatschappelijke effecten.’

Kluytmans: ‘Dit soort discussies over het gedrag van mensen zal bepalend zijn voor hoe deze crisis zal aflopen. Maar dan moet je wel de juiste mensen aan tafel krijgen om goede adviezen te geven.’

Schreijer: ‘Het OMT moet wel blijven bestaan, maar als crisisteam en om een vinger aan de pols te houden. Het transitieteam zal in onze visie adviseren over structurele aanpassingen in de maatschappij die moeten zorgen dat we zo lang mogelijk uit de situatie blijven waarin er weer ingrijpende maatregelen nodig zijn. Op het moment dat het aantal besmettingen toch weer helemaal uit de bocht vliegt, moet het OMT kunnen ingrijpen en zeggen: even een stapje terug.’

Arts maatschappij en gezondheid Anja Schreijer Beeld
Arts maatschappij en gezondheid Anja Schreijer

Waarom komen jullie nu met dit plan? De kritiek dat het OMT te eenzijdig is samengesteld klinkt al heel lang.

Kluytmans: ‘Er is in het verleden wel discussie geweest om het OMT te verbreden. Er is voor gekozen om de focus puur bij medische advisering te houden. Daar kun je wel wat van vinden, maar dat is de keuze die is gemaakt. Het is ook iets dat wettelijk is vastgelegd.

‘Tot nu toe kreeg het kabinet adviezen vanuit het OMT en daarnaast ook input vanuit de sociale en economische hoek. De synthese werd vervolgens op het Catshuis gemaakt. Er is nooit een breed platform gevormd waarin alle aspecten eens goed werden belicht en uitgediscussieerd. De politiek zou dat proces niet helemaal naar zich toe moeten trekken. Maar ook de wetenschap mag zich dat aantrekken.

‘Wij zeggen: richt nu een transitieteam op. Laat deskundigen de synthese maken en verschillende scenario’s aanbieden, dan kan de politiek daar een keuze in maken.’

Kolen: ‘Dit is voor Nederland ook iets relatief nieuws. Er gebeurt hier eigenlijk nooit wat. Als je dat vergelijkt met Japan: daar hebben ze aan de lopende band rampen met tyfoons, aardbevingen, tsunami’s. We hebben ons veilig en onoverwinnelijk gewaand. Nu weten we: rampen kunnen vóórkomen en we moeten erover nadenken hoe we ons daar beter op kunnen voorbereiden.’

Welke structurele wijzigingen in de samenleving moeten er dan komen?

Kolen: ‘Bij een langetermijnstrategie is het belangrijk om aansluiting te zoeken bij zaken die nu al gebeuren in de samenleving. De zelftest wordt nu gemeengoed. Ik doe het als ik naar een vergadering ga, mijn puberzoon doet het als hij bij anderen in een auto gaat zitten. Probeer dat te versterken.’

Kluytmans: ‘Laat zo’n transitieteam onderzoeken of we zelftesten gratis ter beschikking moeten stellen, zoals we nu al bij scholen doen. In ons stuk hebben we het over een soort covidweerbericht waardoor mensen weten hoe het virus ervoor staat en of de tijd is aangebroken dat ze meer zelftesten of mondmaskers moeten gebruiken. Ook bij mondmaskers kun je eraan denken om ze gratis te maken.’

Schreijer: ‘Daar zou je dan weer een gedragswetenschapper bij moeten betrekken. Wordt een mondmasker inderdaad meer gebruikt als het gratis is, of zit het hem niet in de prijs. Wij bepalen nu niet even wat er moet gebeuren. We moeten juist leren van elkaar, de dialoog aangaan, denkkracht uit verschillende disciplines bij elkaar zetten en samen met de samenleving zoeken naar gezamenlijke oplossingen.’

Kluytmans: ‘Nu kondigt het OMT aan dat het aantal contacten met 20 procent moet worden teruggedrongen en het zegt er meteen bij met welke maatregelen dat moet gebeuren. In de volgende fase wordt belangrijk dat je gaat zeggen: beste horeca, hoe denken jullie die 20 procent reductie te gaan realiseren mocht het virus weer oplaaien? Dan leg je het eigenaarschap van het probleem terug bij de sector zelf. Dat is natuurlijk ingewikkelder, want dan moet je meer discussies voeren, maar je krijgt ook meer draagvlak. De meeste burgers willen namelijk best meedenken. Ze zijn nu alleen afgehaakt omdat ze het beleid niet meer rechtvaardig vinden. Je kunt ook best aanmoedigen dat carnaval op een ander tijdstip wordt gepland. Het alternatief is dat de kans bestaat dat alle voorbereidingen voor niets zijn, omdat het niet door kan gaan. Daar valt best over te praten. Wij hebben er vertrouwen in dat die burgers die verantwoordelijkheid aan kunnen. Tijdens onze bijeenkomst hebben we vaak tegen elkaar gezegd: de meeste mensen deugen.’

Kolen: ‘Thuiswerken is ook iets waar de samenleving aan gewend is geraakt. De overheid kan dat ook stimuleren. Die instrumenten zijn er al; bij een aanbesteding van de overheid mogen ook alleen bedrijven meedoen die bezig zijn met de verlaging van de CO2-uitstoot.’

Schreijer: ‘Dit zijn voorbeelden die duidelijk maken dat een langetermijnstrategie niet alleen bij VWS kan liggen. Het moet breder. Je hebt alle ministeries nodig.’

Bas Kolen van de TU Delft Beeld
Bas Kolen van de TU Delft

Wat wordt dan de status van zo’n transitieteam?

Schreijer: ‘Het is aan het kabinet om dat bestuurlijk en qua aansturing verder uit te werken. Daar moeten ook de knopen worden doorgehakt. Als bijvoorbeeld wordt vastgesteld dat het vanwege de omgang met virussen verstandig is om de schoolvakanties in de winter langer te maken en in de zomer korter, zal dat uiteindelijk ook in de ministerraad worden besloten.’

Koopmans: ‘We doen nu een voorzet, dit zijn wat voorbeelden die zijn besproken. Je moet vooral een goed samengesteld team hebben, dat relevante kennis heeft, maar ook heel praktisch kan zijn.’

U pleit voor meer samenwerking en dialoog. Is het dan niet raar dat u ondertussen niet weet aan welke langetermijnstrategie VWS werkt? Die zou ergens begin februari moeten komen.

Koopmans: ‘Dat is precies waarom we het aankaarten. We moeten niet in onze eigen cocon blijven, het moet gewoon gezamenlijk.’

Kluytmans: ‘Bij VWS doen ze het blijkbaar ook, maar geen van de mensen die bij onze bijeenkomst aanwezig waren, is daarbij betrokken. We zien wel mogelijkheden. Daarom is dit initiatief genomen.’

Schreijer: ‘Ik denk wel dat er met minister Kuipers een nieuwe wind gaat waaien. Daar heb ik vertrouwen in.’

Gaan we het wel redden om een langetermijnstrategie te hebben voordat er een nieuwe golf aankomt?

Koopmans: ‘Er is werk aan de winkel.’

Schreijer: ‘De boodschap is wel om nu te investeren. Ga niet weer afwachten tussen de golven door. Gebruik dit moment na omikron om je klaar te maken voor de volgende golf.’