Paars II overleeft vertrek Kok niet

Minister-president Kok staat onder zware druk om Jacques Santer op te volgen als voorzitter van de Europese Commissie. Den Haag is nerveus, want vertrek naar Brussel betekent vrijwel zeker de val van Paars II....

'Je kunt je afvragen of het netjes zou zijn', zegt GPV-leider Schutte, op het gebied van staatsrecht gezaghebbend in de Kamer. 'Het mag eervol zijn, maar dat is geen argument. Er gaat niks boven de regering van een eigen land, Europa is daar maar een afgeleide van.'

Schutte is niet de enige die het vrijwel onmogelijk acht dat Kok zich laat verleiden naar Brussel te vertrekken. Pas zeven maanden geleden won de PvdA-leider de verkiezingen, voor het eerst na twaalf jaar. 'Kies Kok', luidde de kreet waarmee de PvdA de campagne in ging. Kok was de gedoodverfde leider van Paars II, het kabinet waarmee ook de coalitiegenoten VVD en D66 de boer op waren gegaan.

'De dragende kracht voor het bestaansrecht van dit kabinet zou wegvallen', zegt een coalitiegenoot. Kok domweg vervangen door een andere PvdA'er is voor niemand een optie. Fractieleider Melkert ligt vooralsnog slecht bij de coalitiegenoten. Minister De Vries van Sociale Zaken, in die kringen minder omstreden, heeft in zijn eigen partij niet de naam van een ambitieus en hardwerkend leider.

Vaker valt de naam van outsider Stekelenburg, nu burgemeester van Tilburg. Maar ook hij is niet klaar om de taak van Kok over te nemen. Als er al iets valt over te nemen. Een vertrek van Kok kan ertoe leiden dat ook de overige leden van het kabinet hun portefeuille ter beschikking moeten stellen. De koningin is dan aan zet om een nieuwe formateur aan te wijzen.

Het spel van de formatie, nog zo kort geleden beklonken na langdurige onderhandelingen over het regeerakkoord, zal opnieuw beginnen. De vraag is of VVD en D66 daarop zitten te wachten. In deze kringen wordt zo'n formatie weinig democratisch gevonden.

Een van de laatste ervaringen die met zo'n formatie werd opgedaan, stamt uit de periode na 'de Nacht van Schmelzer' in 1966. Sindsdien is het in de Nederlandse politiek ongeschreven staatsrecht dat een formatie niet kan zonder de legitimatie van verkiezingen.

Koks vertrek zou geen uitzondering op die regel maken. De VVD zal aandringen op verkiezingen, D66 zal daarbij niet kunnen achterblijven. Van de coalitiepartijen zou alleen de VVD garen spinnen bij verkiezingen en wellicht de grootste partij worden. De PvdA weet die plaats bedreigd, omdat de belangrijkste stemmentrekker van dit moment wegvalt. D66 zit nog te zeer in de dip om voordeel te hebben van nieuwe verkiezingen.

De verlokkingen van Europa hadden eerder een premier in hun greep. Kok zat er met zijn neus bovenop toen zijn voorganger Lubbers in diens derde kabinetsperiode met de gedachte speelde het kabinet op te blazen. Onder andere om de handen vrij te hebben voor Europa.

Lubbers zette het 'dynamietconcept' op papier en stuurde de koningin een afschrift. Uiteindelijk besloot hij de rit uit te zitten, ook al waren nog slechts enkele maanden te gaan en de verhoudingen in zijn kabinet zwaar verstoord.

Het dynamiet van vandaag zit niet in het kabinet, maar bij de parlementaire enquêtecommissie Vliegramp Bijlmermeer. De positie van twee vice-premiers staat sinds de enquête op het spel. Het kabinet kan het vertrek van twee vice-premiers nipt overleven, niet dat van een premier erbij. Ook dat is voor Kok reden, zeggen ingewijden, de druk van de Europese leiders te weerstaan.

Meer over