Analyse

Oversterfte hoger dan tijdens de vorige winter: hoe kan dat?

Vorige week zijn bijna 900 mensen meer overleden dan normaal voor de tijd van het jaar, terwijl afgelopen winter het grootste weekverschil 837 was. Bijna de helft van de huidige oversterfte is geregistreerd bij inwoners van zorginstellingen, zoals verpleeghuizen.

Serena Frijters
April 2020: extra koelcapaciteit achter een wit scherm bij een uitvaartcentrum van Dela. Vanwege het coronavirus mochten een tijdlang bij uitvaartplechtigheden niet meer dan 30 mensen aanwezig zijn. 
 Beeld ANP
April 2020: extra koelcapaciteit achter een wit scherm bij een uitvaartcentrum van Dela. Vanwege het coronavirus mochten een tijdlang bij uitvaartplechtigheden niet meer dan 30 mensen aanwezig zijn.Beeld ANP

In de week van tot 21 november overleden 3.850 Nederlanders, bijna 900 mensen meer dan verwacht, meldt het Centraal Bureau voor Statistiek op basis van voorlopige sterftecijfers. Sinds augustus dit jaar ligt de sterfte boven de verwachte sterfte, vanaf half oktober neemt het aantal overledenen snel toe. Vooral bij 80-plussers (2.250 sterfgevallen, 600 meer dan verwacht) en bij bewoners van zorginstellingen (425 meer dan de verwachte 1.100) is, net als in eerdere coronagolven, de sterfte flink verhoogd. In de leeftijdsgroep van 65 tot 80 bedraagt de oversterfte zo’n 250. Bij personen onder de 65 is de sterfte iets hoger dan gebruikelijk, maar is het verschil nog zo klein dat officieel geen sprake van oversterfte.

De dagelijkse coronasterftecijfers van het RIVM stijgen ook, maar liggen met minder dan 300 gerapporteerde sterfgevallen op weekbasis nog duidelijk onder de oversterfte. Deze RIVM-cijfers zijn al de hele pandemie veel lager dan de oversterfte en bleken in eerdere golven ook een forse onderschatting van de werkelijke coronasterfte. Deels komt dat door vertragingen in de rapportage, maar de voornaamste oorzaak is dat er voor coronasterfte geen meldingsplicht geldt. ’Op dit moment hebben we nog te weinig feiten om te zeggen hoeveel mensen werkelijk aan corona zijn overleden in de afgelopen maand, zegt Tanja Traag van het CBS, ‘maar het lijkt plausibel dat covid-19 de oorzaak van in ieder geval een groot deel van de oversterfte is.’ Er is geen duidelijke andere oorzaak waardoor de sterfte hoger kan zijn, zoals extreme temperaturen of een grootschalige griepepidemie. Van een griepgolf is op dit moment geen sprake blijkt uit cijfers van onderzoeksinstituut Nivel.

Vaccinbijwerkingen kunnen evenmin de oorzaak zijn voor de hoge sterftecijfers, stelt Agnes Kant, directeur van bijwerkingencentrum Lareb. ‘De ontvangen meldingen van vermoedens van bijwerkingen kunnen de huidige oversterfte niet verklaren.’ Sinds het begin van de vaccinatiecampagne zijn 559 meldingen van overlijden na coronavaccinatie binnengekomen waarbij er enig vermoeden was dat de sterfte het gevolg kon zijn van een bijwerking.

Onderzoek wijst uit dat drie van de overlijdens die bij Lareb zijn gemeld zeker door het vaccin zijn veroorzaakt, deze personen overleden aan trombose met een laag aantal bloedplaatjes, een zeldzame bijwerking van het AstraZenecavaccin. ‘Ook kan het zijn dat bij een aantal oudere, kwetsbare personen meer voorkomende bijwerkingen, zoals koorts en misselijkheid, hebben bijgedragen aan het verslechteren van de gezondheid’, zegt Kant, ‘maar voor hen zou corona ook heel gevaarlijk zijn geweest’. Het doel van Lareb is uiteindelijk niet om bijwerkingen te tellen, maar om ze op te sporen door meldingen te onderzoeken. ‘Als we patronen zien in de meldingen, zoals bij AstraZeneca het geval was met – zeldzame – trombose met een laag aantal bloedplaatjes, is dat een reden om verder onderzoek te doen.’

Uitgestelde zorg kan mogelijk wel een deel van de oversterfte verklaren. Nu het steeds drukker wordt in de ziekenhuizen moeten veel Nederlanders weer langer wachten op een operatie of behandeling. Ook mijden mogelijk, net als in het voorjaar van 2020, velen de zorg. Dit kan een deel van de oversterfte verklaren, maar opvallend is, dat ook de lagere sterftecijfers zoals gemeld aan het RIVM net als de CBS-oversterfte een stijging inzetten. Sterfte door uitgestelde zorg zal waarschijnlijk een geleidelijker patroon laten zien.

Pas over maanden is uitsluitsel te geven over de werkelijke omvang van de coronasterfte in deze golf, dan publiceert het CBS de doodsoorzakencijfers. Omdat artsen verplicht zijn bij overlijden de doodsoorzaak in kaart te brengen, geven die cijfers het beste beeld.

Meer over