'Overal exoten is de pest voor biodiversiteit'

De verspreiding van soorten bedreigt de inheemse biodiversiteit - hier en elders. Tijd voor wereldwijde actie.

DOOR CASPAR JANSSEN

Je kunt het met Rob Leuven, voorzitter van het Nederlands Expertise Centrum Exoten in Nijmegen, hebben over exotische eekhoorns, over wasberen of muntjaks, over de nijlgans, de huiskraai of de Heilige Ibis; over de Aziatische boktor, de tijgermug of het veelkleurig Aziatisch lieveheersbeestje - allemaal exotische diersoorten in Nederland. Maar Leuven is als aquatisch ecoloog vooral deskundig op het gebied van waterdieren- en planten. En laat dat nou net het terrein zijn waarop de exoten het meest huishouden. En waar je dus maar het beste over kunt spreken. Leuven: 'Invasieve exoten maken onder water in Nederland feitelijk de dienst uit. 80 tot 90 procent van de organismen, 30 procent van de soorten, komt uit andere delen van de wereld.'

Hij is net terug uit Niagara, in Canada, waar hij was vanwege de organisatie van de achttiende Internationale Conferentie over Aquatische Invasieve Soorten (ICAIS), en hij heeft er weer met bewondering gekeken naar de voortvarende aanpak van het probleem en de staat van het onderzoek naar exoten in Amerika en Canada. 'Het staat hier in Europa nog in de kinderschoenen. In Nederland zitten we nog in de fase van de erkenning van het probleem. In Noord-Amerika zijn ze alerter op signalering en preventie. En er is een brede maatschappelijk consensus over de aanpak. Het bedrijfsleven en overheden doen ook gewoon mee met oplossen ervan.'

Neem de aanpak van de zeeprik, een in Nederland bedreigde, inheemse vissoort. In Canada en de Verenigde Staten is de zeeprik een invasieve plaagsoort die enorme schade heeft aangericht aan de inheemse visstand. Dat heeft een lange geschiedenis. Dankzij de aanleg van het Wellandkanaal, in 1919, konden zeeschepen, maar ook meer dan honderd exotische soorten, de grote meren bovenstrooms van Niagara bereiken. De zeeprik paait nu in de rivieren die afwateren op de Great Lakes. De parasitaire vissen zuigen zich vast op forellen, zalmen, baarzen en meervallen. Zes van de zeven vissen gaan dood door de verwondingen die dat veroorzaakt. Een enorme strop voor de visserij, die jaarlijks 7 miljard dollar (meer dan 5 miljard euro) voor de regio genereert. Maar de bestrijding van de zeeprik is voortvarend ter hand genomen. Per jaar geven de Amerikanen en de Canadezen er 20 miljoen dollar aan uit. Leuven: 'Met natuurvriendelijke bestrijdingsmiddelen, door de aanleg van barrières, het lokken met feromonen en het afvangen van prikken is het gelukt de omvang van de populatie te reduceren met 90 procent. De forellenstand is weer hersteld. Indrukwekkend.'

Dat er ook in Nederland een probleem is, zoveel is wel duidelijk, aldus Leuven, die niet te boek staat als alarmist. Ongeveer 1.200 exotische plant- en diersoorten telt Nederland nu, en volgens Leuven zorgen tegen de twintig van die soorten voor 'majeure problemen' voor de ecologie, de economie en de volksgezondheid. Een lage inschatting, volgens felle exotenbestrijders, die uitkomen op een veelvoud van dat aantal.

Hoe dan ook: nu al kost het bestrijden van invasieve exoten Nederland meer dan een miljard euro per jaar. Leuven: 'Enkele waterschappen besteden nu al 4 tot 5 procent van hun budget aan het beheer van exoten. Dat percentage gaat zeker nog stijgen.' Want het aantal exoten groeit in een almaar hoger tempo. Ter illustratie: tot ver in de tweede helft van de vorige eeuw kwam er via de Rijn ongeveer 1 exoot in de 10 jaar Nederland binnen, tegenwoordig zijn dat 1 tot 2 soorten per jaar. Vooral sinds de openstelling van het Main-Donaukanaal in 1992, die de Rijn met de Donau verbond, steeg het aantal exotische waterdieren explosief.

Hij noemt eens wat invasieve exotensoorten die onze rivieren teisteren: de quaggamossel, de driehoeksmossel, de Ponto-Kaspische slijkgarnaal, de zwartbekgrondel, de marmergrondel, de reuzenvlokreeft (killer shrimp), de Chinese wolhandkrab... En dan laat hij waterplanten nog buiten beschouwing.

Megaslak

Leuven heeft ook wat potjes op tafel staan. Van een inheemse schildermossel met daarop een tros driehoeksmosseltjes en quaggamosseltjes. 'Mosselen filteren voedsel uit water. Maar die exotische mosselen kapen dus al het voedsel voor hun neus weg.' Recentelijk is nog een megaslak uit China gevonden in de uiterwaarden van de Maas. 'Vermoedelijk uitgezet door een aquariumhouder. De soort heeft nu een paar strenge winters overleefd en kan zich gaan uitbreiden. Op dit moment zeg je misschien: geen probleem. Maar over tien jaar is het misschien een gigantisch probleem, en dan ben je al te laat om er nog iets aan te doen.'

Het is een van de redenen voor de oprichting van het Expertise Centrum Exoten, precies een jaar geleden. 'De wetenschappelijke kennis over exoten is in Nederland erg versnipperd. Er was grote behoefte aan solide, valide basiskennis voor het beheer van exoten. Ook aan kennis die in het buitenland bestaat over exoten. Bijvoorbeeld omdat je juist als een soort net binnenkomt direct een kwalitatief goede beslissing moet nemen. Op dat moment kun je nog grote schade en hoge kosten voorkomen.'

Het heeft iets tragisch: juist in de laatste decennia is hard gewerkt aan het herstel van de ecosystemen in de rivieren. Het water werd schoner en er werden natuurherstelprojecten uitgevoerd. Het resultaat is dat vooral exoten hiervan lijken te profiteren. Rob Leuven: 'De groei van de inheemse soorten wordt duidelijk belemmerd door de dominantie van een beperkt aantal exoten. Inheemse soorten lukt het daarom vaak niet systemen te rekoloniseren. Veel leefplekken worden gemonopoliseerd door exoten. Het gevolg is dat op vrijwel geen enkele plek de ecologische doelstellingen voor de Europese Kaderrichtlijn water zijn gehaald.'

Het lijkt onbegonnen werk om daar nog iets tegen te doen, want de exoten komen in de laatste decennia van alle kanten en op vele manieren ons land binnen. Via de internationale scheepvaart, vooral in ballastwater, maar ook vastgekleefd aan scheepsrompen; op eigen kracht, met dank aan de aanleg, wereldwijd, van kanalen en verbindingen tussen rivieren en meren; of doordat ze worden uitgezet door aquarium- of vijverhouders. En ze gedijen dan weer goed vanwege de almaar stijgende watertemperatuur.

Maar Rob Leuven is niet zo pessimistisch. Om te beginnen benadrukt hij dat de ene exoot de andere niet is; dat ook lang niet iedere exoot invasief is. Algehele xenofobie is dus niet op zijn plaats. 'Een beperkt aantal exoten veroorzaakt grote problemen. In ons onderzoek maken we dus ook onderscheid tussen (sec) exoten en invasieve exoten. Die laatste groep is klein, maar kan heel destructief zijn. Van de beruchte killer shrimp staat nu wel vast dat die echt verantwoordelijk is voor het lokaal uitsterven van soorten. Ook de Ponto-Kaspische grondels kunnen flink tekeer gaan, die vreten eigenlijk alles weg wat los en vast zit.'

Het geheim van de bestrijding van exoten zit hem volgens Leuven vooral in het opkrikken van de biotische weerstand van het systeem. 'Wat maakt exoten succesvol in onze rivieren? Nou, daar spelen milieuomstandigheden een grote rol in. Zoals de watertemperatuur, die bijvoorbeeld in de Rijn in de afgelopen honderd jaar met vijf graden is gestegen. Dan komt er ergens een omslagpunt waarna een aantal invasieve soorten kunnen gaan domineren.'

Die stijging van de watertemperatuur, zegt Leuven, is voor een derde toe te schrijven aan klimaatverandering en voor twee derde aan warmtelozingen. 'Aan dat laatste kunnen we iets doen. Dan gaat het om koelwater van elektriciteitscentrales, warm water uit rioolwaterzuiveringen of industriële zuiveringsinrichtingen. Die warmte kunnen we ook recyclen of gebruiken voor de visteelt, waardoor de belasting op rivieren minder wordt. Dat is in het voordeel van de inheemse soorten. Dus zeggen wij: doe iets aan de watertemperatuur en je lost een groot deel van het exotenprobleem op.'

Economische schade

Jammer alleen dat het vorige kabinet tot het tegenovergestelde besloot: de normen voor het lozen van koelwater zijn opgerekt. Leuven: 'Je geeft dan meer ruimte, maar het leidt ook tot grote economische schade. Die mosselen zorgen voor aangroei in koelwatersystemen, waardoor de veroorzakers ook weer de eigenaar worden van het probleem. In Nederland moet ook veel geld worden uitgegeven om mosselen van schepen en plezierboten af te krijgen. Dat is een forse schadepost.'

Ook de forse stroming in de rivieren en de turbulentie die schepen veroorzaken in het water spelen exoten in de kaart, aldus Leuven. Met het creëren van stromingsluwe delen, bijvoorbeeld door het aanleggen van nevengeulen, kun je inheemse soorten weer een voordeel geven. Dat gebeurt al op sommige plaatsen, met goed resultaat.

En er gebeurt ook wel meer. 'Dit is natuurlijk een wereldwijd probleem, en er zijn positieve ontwikkelingen in de aanpak van ballastwater. Schepen zijn nu verplicht dat ballastwater, waarmee ze soorten overbrengen, te vervangen op open zee en voor lozing te filteren. In Amerika is dat al langer verplicht en in de Great Lakes is sinds 2006 geen nieuwe exoot meer via ballastwater gïntroduceerd. Een probleem blijft nog de aangroei van mosselen op schepen, maar ook daar is aandacht voor, al is het maar omdat de brandstofkosten stijgen als de schepen vol zitten met mosselen.'

In Nederland ziet Leuven positieve ontwikkelingen als het gaat om waterplanten. 'Er is een convenant waaraan ook de producenten van waterplanten en de tuincentra meedoen. In dat convenant is vastgelegd dat bepaalde, zeer invasieve exoten niet meer worden verkocht.'

Desondanks blijft de vraag of het tegenhouden van exoten geen verloren strijd is in een gemondialiseerde wereld. En of het eigenlijk erg is dat exotische soorten inheemse soorten verdringen. Rob Leuven: 'Het perspectief bij niets doen is wereldwijde biotische homogenisatie. Niet de gehele inheemse biodiversiteit zal verdwijnen, maar wel een groot deel. Om het plastisch te zeggen: het wordt wereldwijd meer een pot nat. Het maakt dan niet meer uit of je een rivier hebt in Amerika, Canada of Europa: de biodiversiteit wordt overal ongeveer hetzelfde. Daarnaast moet je ook de nuance zoeken. Een soort die op het ene continent bedreigd wordt, kan op een ander continent invasief zijn. Voor een deel krijg je dus ook een herverdeling van soorten over de aarde.'

Volksgezondheid

Niet alleen om ecologische redenen vindt de aquatisch ecoloog 'dat we alert moeten blijven op de keerzijde van mondialisering'. Leuven: 'Op veel plaatsen in de wereld zie je grote problemen ontstaan door exoten. In grote delen van de VS hebben ze te maken met exotische grassen die veel brandgevoeliger zijn. Er zijn ook economische en volksgezondheidsrisico's. De verspreiding van ziekten als malaria en dengue bijvoorbeeld. De ziekte van Lyme is deels gerelateerd aan exoten.' Leuven constateert dat de voortvarendheid om in te grijpen toeneemt als er economische of volksgezondheidsbelangen op het spel staan. 'Of veiligheid. Wij geven in Nederland het meeste geld uit aan de bestrijding van de muskusrat. Dat is een veiligheidsbelang. Ook op de Aziatische tijgermug zijn we alert, want die kan dengue overbrengen.'

Terug naar Noord-Amerika. Rob Leuven hoorde er van vergaande plannen om de opmars van en de schade door exotische vissen te stoppen. 'Er wordt serieus over nagedacht om de Great Lakes en de Mississippi, in de omgeving van Chicago, te ontkoppelen; om de waterverbinding weg te nemen, de natuurlijke barrières in ere te herstellen. Dat zijn plannen die miljarden kosten. Maar de beheerskosten voor het bestrijden van exotische vissen kosten ook miljarden. En de belangen van de scheepvaart wegen daar niet op tegen de belangen van de visserij en de recreatie.'

Leuven probeert zich weleens voor te stellen dat iemand hier in Europa iets dergelijks zou opperen, het afsluiten van het Main-Donaukanaal bijvoorbeeld. 'Aan die gedachte zijn we hier nog lang niet toe.'

KAAKAANPASSING

In Australië treedt een morfologische verandering op bij slangen die de giftige, exotische reuzenpad (suikerrietpad) als prooi hebben. Slangen met kaken die groot genoeg zijn om de padden te eten, leggen het loodje. Slangen met iets kleinere kaken overleven. En zo ontstaat er soortvorming van slangen waarvan de kaken net niet groot genoeg zijn voor de zo fatale predatie op de reuzenpad.

BLIJ MET EXOTEN?

Soms lijken er ook positieve effecten te zitten aan de komst van exoten. Japanse oesters in de Waddenzee vormen een welkome voedselbron voor watervogels. De oesters kunnen ook bijdragen aan het vormen van riffen, die weer het herstel van zeegrassen kunnen stimuleren. Inheemse soorten passen zich soms ook aan. Scholeksters hebben inmiddels geleerd hoe ze Japanse oesters moeten kraken.

AQUATISCH ECOLOOG ROB LEUVEN

1957 Geboren te Heerlen

1975-1982 Studie biologie, Katholieke Universiteit Nijmegen (KUN)

1982 Adviseur biologisch waterbeheer in Egypte

1983-1986 Wetenschappelijk medewerker Laboratorium voor Aquatische Oecologie, KUN

1986-1991 Beleidsmedewerker Waterbeheer Stichting Natuur en Milieu

1988 Promotie over verzuring van oppervlaktewateren, KUN

1991-heden Universitair (hoofd)docent milieukunde, Radboud Universiteit Nijmegen

2003-heden Lid Commissie voor de Milieueffectrapportage

2006-heden Lid Technische Programmacommissie van ICAIS (International Conferences on Aquatic Invasie Species)

2012 Voorzitter Nederlands Expertise Centrum Exoten (NEC-E)

Rob Leuven is getrouwd en heeft drie kinderen

undefined

Meer over