Oude wijn in oude zakken

In Italië zijn hamer en sikkel nog altijd niet afgedankt. Zonder de Communistische Herstichting heeft het kabinet-Prodi geen meerderheid. Voorman Bertinotti: !'Ik denk dat de mensheid het kapitalisme niet als eindstation kan zien.!'..

!'WAAROM IK communist ben? Omdat ik zie dat veel mensen doodgaan van de honger, terwijl anderen bulken van het geld.!' In een morsige kelder, behangen met posters van Che Guevara en Lenins 80-jarige revolutie, legt Bruno gedreven getuigenis af van zijn geloof. !'Het gat tussen arm en rijk wordt alleen maar groter. Daarom is het communisme nu veel actueler dan vroeger.!'

In Italië zijn hamer en sikkel nog altijd niet afgedankt. Nog altijd wordt op demonstraties driftig met rode en Cubaanse vlaggen gezwaaid. Nog altijd galmen de oude strijdliederen. En Che Guevara is haast even populair als Leonardo Di Caprio. Het laatste restje communistische folklore in een neoliberale wereld?

Een stompzinnige vraag, vindt Fausto Bertinotti, politiek secretaris van de partij Communistische Herstichting. Deze 57-jarige hoop der ontrechten kleedt zich modieus, praat bekakt en is populair bij de dames. Hij is trots op zijn eenvoudige afkomst en op zijn verleden als vakbondsleider. Sommige communisten vinden hem nog steeds eerder een vakbondsleider dan een politicus. Ook daar is hij trots op, !'want het betekent dat ik dicht bij de arbeiders sta!'.

De laatsten der Mohikanen? Onzin, vindt Bertinotti. !'We zijn onze tijd simpelweg een paar jaar vooruit. Deze vervreemde maatschappij let alleen op de markt. Daardoor vallen zó veel mensen uit de boot, dat in de 21ste eeuw het kapitalisme weer in crisis zal raken. Het zal aan zijn eigen tegenstellingen ten onder gaan.!' Vanaf de muur kijkt de communistische patriarch Gramsci toe.

In afwachting van die ondergang hebben de communisten zich in een riante positie genesteld. Aan het centrumlinkse kabinet-Prodi doen ze niet mee. Want om de belangen van hun volksmassa!'s te verdedigen, weten ze het beter gemaakt: met hun stem in het parlement kunnen ze de regering maken en breken.

Al vier keer hebben ze de premier hun gebalde vuist laten zien. Eerst verzetten ze zich tegen een militaire expeditie naar Albanië. Daarna haalden ze Prodi bijna onderuit toen die wilde bezuinigen op de verzorgingsstaat. En vorige maand dreigden ze met een crisis als de Italiaanse regering een Amerikaanse oorlog tegen Irak zou steunen.

Deze week stelde Bertinotti een nieuw ultimatum: als Prodi geen andere sociale koers gaat varen, is het crisis. Hoe lang kan dit nog doorgaan? Volgens de rechtse leider Berlusconi, die achter elke boom een communist ontdekt, is Prodi de gijzelaar van Bertinotti. Maar ook in de regeringscoalitie Olijf vinden velen dat het maar eens uit moet zijn met Bertinotti!'s permanente chantage. Het probleem is alleen: hoe komen we zonder de communisten aan onze parlementaire meerderheid?

De 20-jarige letterenstudente Laura, sinds twee jaar partijlid, zou het liefst willen dat Herstichting met de regering breekt: !'De regeringspartijen zijn te heterogeen. Onze steun kan tot niets goeds leiden.!' Activist Paolo, die al zijn vrije tijd in Herstichting investeert, geeft toe dat de communisten nog nooit zo!'n comfortabele positie hebben gehad als nu. !'Als we in de regering zaten, zouden we iedereen tevreden moeten stellen en voortdurend compromissen dienen te sluiten. Daarom is het beter er buiten te blijven.!'

Een luxepositie dus? Niet de lasten van de regering, maar wel de lusten? Bertinotti heeft daarover een originele visie: !'Als sommige Olijfpartijen ons benijden, waarom stappen ze dan zelf niet uit de regering? Het is veel makkelijker wel ministers te hebben. Maar die hebben we niet omdat ons programma op principiële punten verschilt van dat van de regeringspartijen.!'

Wat zijn die verschillen? Olijf wil Italië in de NAVO houden. Volgens de communisten, vanouds gekant tegen de NAVO en de Amerikaanse suprematie, is de alliantie na de Koude Oorlog overbodig geworden. Olijf vindt dat Italië zich moet aanpassen aan het triomferende kapitalisme. Dus liberaliseren en privatiseren, en vooral meedoen aan de euro. Nee, zeggen de communisten, het kapitalisme roept te grote tegenstellingen op. Belangrijker dan de marktwetten en de criteria van Maastricht vinden ze de bestrijding van werkloosheid en armoede, de ontwikkeling van Zuid-Italië en het investeren in de samenleving.

De grootste Olijfpartij bestaat uit de ex-communisten. Tussen hen en hun vroegere kameraden die Marx trouw bleven, is het water en vuur nadat in 1991 de communistische partij was omgezet in de Democratische Partij van Links. Deze PDS is de spil van de regering-Prodi, en haar leider Massimo D!'Alema is Italië!'s belangrijkste politicus.

Voor de oude communisten is D!'Alema een liberale conservatief geworden. Of erger. !'D!'Alema!', roept Angela uit, !'D!'Alema is een verrader. Ook vroeger is hij nooit een echte communist geweest.!' Partijactiviste Angela komt uit een proletarische familie. !'Onrecht!', zegt ze, !'heb ik nooit kunnen verdragen.!' Ze kon het ook niet verdragen dat de idealen van de partij van Gramsci, Togliatti en Berlinguer zouden verdwijnen. Daarom sloot ze zich al direct in 1991 aan bij de nieuwe Partij van Communistische Herstichting.

Oude wijn in nagenoeg oude zakken. Maar het succes was onverwacht groot. Bij de laatste parlementsverkiezingen, in april 1996, werd Herstichting met 8,6 procent Italië!'s vierde partij. Zijn de gepensioneerden, werklozen, arbeiders, studenten en de andere volksmassa!'s die op Herstichting stemmen, marxisten? Of steunen ze die partij omdat niemand anders hun belangen verdedigt?

Bertinotti: !'Het een sluit het ander niet uit. Je kunt tot het marxisme komen door persoonlijke ervaring, door de geschiedenis te bestuderen of door boeken te lezen. Het gaat erom zelfstandig te denken. Het verdedigen van je pensioen kan gelijk staan aan het lezen van tien boeken van Marx. We nemen geen examens in marxisme af. Anders zouden we dogmatici zijn.!'

Andrea zou voor zo!'n examen met glans zijn geslaagd. Hij is nog maar 16 jaar, maar hij heeft al de ideologische spraakwaterval van de gestaalde kaders. Met een dodelijke ernst praat hij over zijn activiteiten op het Mamiani-lyceum, het Barlaeus van Rome: de politieke discussies, de vergaderingen, de recente bezetting van de school.

Sommige militanten is de leer met de paplepel ingegeven, anderen hebben een bewuste keus voor de partij gemaakt. Allemaal vinden ze het communisme het beste systeem van de wereld. Althans theoretisch, want ze geven toe dat het her en der met de toepassing flink fout is gegaan. Maar in de kelders en kraakpanden waar de communistische activisten hun demonstraties voorbereiden, hun buurtacties opzetten en discussiëren over Italie en de wereld, wordt het mea culpa niet gehoord.

Hun utopische ideeën en hun acties roepen agressie op. De geblakerde ingang van een souterrain in een Romeinse volkswijk herinnert aan de brandstichting door een groepje neofascisten. !'Strontfascisten!' staat met dikke letters geschreven op de vergadertafel in het souterrain, waar een communistische partijafdeling huist.

Een van de activisten licht toe: !'De laatste veertig dagen zijn hier in Rome vijf partijafdelingen aangevallen. De schuldigen worden nooit gevonden.!' Soms wordt de agressie lijfelijk. Zo kregen twee communisten na een manifestatie een mes in de rug gestoken. Commentaar van de ultrarechtse leider Pino Rauti: !'Dan hadden ze maar niet door een fascistische wijk moeten lopen.!'

Fascistisch en niet-fascistisch rechts is een gevaar voor de democratie, verzekert Bertinotti. De herstichte communisten zelf blijven streven naar een klassenloze maatschappij, maar zonder dictatuur van het proletariaat. Juist om het rechtse blok te verslaan, steunt Herstichting de regering. !'Maar als een centrumlinkse regering een rechtse politiek voert!', zegt Bertinotti, !'verliest ze haar bestaansrecht en trekken wij onze steun in.!'

Bertinotti bespeurt in de regeringspolitiek veel rechtse trekjes. Hij vindt bijvoorbeeld dat er veel te weinig wordt gedaan tegen de werkloosheid. Landelijk staat die op ruim twaalf procent, in Zuid-Italië op het dubbele. Tijdens de crisis van afgelopen herfst dwong hij de regering de belofte af dat in 2001 de 35-urige werkweek wordt ingevoerd. !'Dat zou niet zijn gelukt als ook de Franse premier Jospin niet dezelfde werktijdverkorting had gekozen!', geeft Bertinotti toe. Maar de verwezenlijking van die belofte zal in Rome nog lastiger zijn dan in Parijs.

Minder werken, en toch evenveel verdienen. Wie zal dat betalen? Nerio Nesi, hoofd van het economisch bureau van de partij en leider van een belangrijke Kamercommissie, weet het antwoord: !'De ondernemers. Want die hebben enorme winsten gemaakt.!' Deze 73-jarige ex-president van Italië!'s grootste staatsbank komt uit de linkervleugel van de socialistische partij. Partijleider Craxi haatte hem. Nesi vertrok na een bankschandaal, en dook weer op bij de communisten. !'Mijn opvattingen!', zegt hij, !'zijn hetzelfde gebleven, alleen de wereld is een beetje veranderd.!'

De !'rode bankier!' Nesi wil niet dat de bankiers Europa gaan regeren. De Maastrichtse normen zijn !'dwaasheden die uitgedacht zijn door onverantwoordelijke boekhouders en achteloze ministers!'. Hij wil ook niet-monetaire criteria laten gelden, bijvoorbeeld over opleiding, werkloosheid, wetenschappelijk onderzoek en openbare werken.

Ook heeft Nesi veel kritiek op het privatiseringsbeleid. !'Het kapitalisme heeft ons ingeprent dat alles wat de overheid doet, slecht is, en alles wat particulieren doen, goed. Dat is de ware triomf van het kapitalisme.!' Hij geeft toe dat staatsondernemingen vaak slecht werden geleid en bronnen van enorme corruptie waren. !'Maar dat was niet alleen bij de overheid zo, maar overal.!' Vier sectoren mogen van Nesi nooit worden geprivatiseerd: telecommunicatie, elektriciteit, olie en de wapenindustrie.

Communistische Herstichting heeft geen revolutionaire modellen, maar wel inspiratiebronnen. Bertinotti raakt lyrisch als hij over de subcomandante Marcos spreekt, die hij in Chiapas heeft ontmoet. Ook Fidel Castro kan geen kwaad bij hem doen. En Che Guevara vindt hij !'een buitengewoon symbool, die zich niet overgaf aan het kapitalisme!'. Maar modellen, nee. !'Daarvoor zijn de culturen te verschillend. Wel kunnen we met elkaar praten en elkaar verrijken. Met als gemeenschappelijk doel een alternatief te bieden voor het neoliberalisme.!' Zelfs in de pacifistische en anti-neoliberale paus Johannes Paulus II heeft de communistische leider een bondgenoot ontdekt.

Maar de kansen van het communisme, hoe zit het daar eigenlijk mee? Bertinotti blijft geloven in een stralende toekomst: !'Het is stompzinnig te denken dat het communisme voorbij is na de ervaringen van de Oostbloklanden. Ik denk dat de mensheid het kapitalisme niet als haar eindstation kan zien. De mens heeft vele malen geprobeerd te vliegen. Dat is steeds mislukt. Na Icarus zijn vele anderen neergestort. Totdat het vliegtuig werd uitgevonden.!'

Meer over