Oude politieke partijen waarborgen 'democratie'

'ER BESTAAN geen perfecte democratieën.' Thomas Pickering, de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken die belast is met Latijns Amerika, probeerde de algemene vergadering van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) in het Canadese Windsor een paar weken geleden een hart onder de riem te steken....

Pickering hoopte dat de OAS - de Organisatie van Amerikaanse Koloniën volgens Fidel Castro - snel maatregelen zou nemen om de democratisering van Latijns Amerika veilig te stellen.

In een paar Zuid-Amerikaanse landen is de afgelopen tijd de democratie de nek omgedraaid door de wedergeboorte van de hombre fuerte ('sterke man'). In Peru kan de dictatoriale president Fujimori na de nepverkiezingen van 28 mei aan zijn derde ambtstermijn beginnen.

In Ecuador kregen de kolonels die op 21 januari de gekozen president Mahuad afzetten amnestie van Mahuads opvolger Noboa. Coupleider Gutierrez maakt grote kans in de voetsporen te treden van de Venezolaanse president Hugo Chávez, die eerst probeerde met een staatsgreep aan de macht te komen, in de gevangenis belandde en zich vervolgens tot president liet kiezen.

In Venezuela ontpopte Chávez zich als caudillo die de traditionele politieke partijen en de Venezolaanse versie van het fenomeen democratie om zeep hielp. Net als Fujimori in Peru heeft Chávez zich op de golven van de onvrede over de traditionele, corrupte politieke orde opgewerkt tot alleenheerser. Voor de schijn handhaven ze een paar uiterlijke kenmerken van de democratie.

In Bolivia is Hugo Banzer weer aan de macht. Banzer regeert krachtens de noodtoestand. Hij leidde met steun van ex-nazi's een van de wreedste dictaturen die Bolivia heeft gekend. Banzer heeft zich als een 'keurige' politicus 'democratisch' tot president laten kiezen.

Na de golf van militaire dictaturen in de jaren zestig en zeventig lijken bijna alle landen in Latijns Amerika min of meer democratisch. Lijken. Alleen in Cuba worden er geen verkiezingen gehouden waaraan verschillende partijen kunnen deelnemen.

Maar een meerpartijensysteem is lang niet voldoende om het predikaat democratisch te verdienen. Democratie betekent ook respect voor de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en vertrouwen in politici, rechters en de politie. Van Dale definieert democratie als een 'staatsvorm waarin het volk (door vertegenwoordigers) zichzelf regeert en vrijelijk zijn meningen en wensen kan uiten'. Die definitie is te westers.

In Democratie en Dictatuur in Latijns-Amerika gaat Menno Vellinga vele stappen verder: 'Democratisering is een proces, gericht op de schepping van een systeem, dat een pluralistische politieke participatie kent onder garantie van volledige politieke en burgerlijke vrijheden, met als uiteindelijk doel economische, sociale en culturele ongelijkheden te doen verminderen.'

Gezien de extreme verschillen tussen arm en rijk is het niet verwonderlijk dat democratie moeilijk gedijt in Latijns Amerika.

Er begint zich wel een scheidslijn af te tekenen op het continent. In het uiterste noorden aan de Rio Grande en in het zuiden en zuidoosten functioneert de democratie redelijk tot goed. Afgelopen zondag triomfeerde de democratie voor het eerst sinds 1929 in Mexico. Daar was de PRI 71 jaar de baas door het adagium van ex-dictator Porforio Diaz in de praktijk te brengen: 'Wie de stemmen telt, wint de verkiezingen.'

Zondag won Vicente Fox van de rechtse PAN de presidentsverkiezingen. Fox afdoen als een populistische caudillo is onzin. Fox zal in het gareel worden gehouden door de oppositie van de ervaren PRI en de PRD. Fujimori en Chávez hebben geen tegenstand meer van de uitgerangeerde oude politieke elite.

Argentinië, Chili, Uruguay en Brazilië gingen Mexico voor in het moeizame democratiseringsproces. Waarom floreert de democratie daar min of meer wel en nu ook in Mexico? Waarschijnlijk doordat de oude, traditionele politieke partijen er nog steeds intact zijn en over een zelfreinigend vermogen beschikken. In Peru en Venezuela - de twee beste voorbeelden van anti-democratische ontwikkelingen - zijn de oude partijen weggevaagd door ondemocratische populisten.

Een causaal verband is er waarschijnlijk niet, maar de meest democratische Zuid-Amerikaanse landen hebben de ergste militaire dictaturen achter de rug. Op elke generalisatie is een uitzondering: modelland Costa Rica, 'het Zwitserland van Latijns Amerika'. Het kan geen toeval zijn dat daar een halve eeuw geleden het leger werd afgeschaft.

Meer over