PostuumAtzo Nicolaï

Oud VVD-bewindsman Atzo Nicolaï (60) overleden

Atzo Nicolaï op een foto in 2012Beeld Adrie Mouthaan

Voormalig minister en DSM-topman Atzo Nicolaï is overleden. Eerder deze maand trad hij terug als voorzitter van de havenondernemersorganisatie Deltalinqs omdat hij ongeneeslijk ziek bleek. Nicolaï is 60 jaar geworden.

Als bestuursvoorzitter van chemieconcern DSM Nederland stond Nicolaï jarenlang in de top-200 van de Volkskrant-lijst van meest invloedrijke Nederlanders. Voordat hij aantrad in die functie had hij al een lange en veelzijdige carrière op en rond het Binnenhof achter de rug. Hij groeide daar uit tot een politieke duizendpoot met een imposant netwerk dat dwars door alle partijen heen liep. 

In eerste instantie ging zijn hart vooral uit naar het cultuurbeleid. Eind jaren tachtig werkte hij zich als ambtenaar bij het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) op tot hoofd van het stafbureau Kunsten. Daarna was hij onder meer algemeen secretaris van de Raad voor Cultuur, tot hij in 1998 namens de VVD in de Tweede Kamer kwam. 

Daar bleek hij een politieke overlever: als cultuurwoordvoerder gedijde hij in de jaren van het tweede ‘paarse kabinet’, toen de verschillen tussen de regeringspartijen PvdA en VVD voor buitenstaanders soms nauwelijks meer te ontwaren waren. Onder fractievoorzitter Hans Dijkstal werd Nicolaï een prominent Kamerlid, volgehangen met in het oog springende portefeuilles als justitie, media en cultuur. 

Restzetel

Vervolgens bleef hij ook overeind in de roerige periode die volgde toen de Fortuyn-revolte in 2002 de VVD op z’n kop zette en de liberalen weer op zoek gingen naar hun eigen gezicht. Even dreigde hij net als veel partijgenoten te sneuvelen, maar dankzij een restzetel keerde hij terug in de Kamer en kreeg hij als staatssecretaris van Europese Zaken een plek in de eerste twee kabinetten van CDA-premier Balkenende.  

In 2005 stond hij als ‘kwartiermaker’ voor de ingewikkelde taak om de Europese Grondwet aan de man te brengen bij de Nederlandse bevolking, zonder dat hij daarvoor veel steun kreeg van zijn collega’s in het kabinet. Het lukte dan ook niet: de Grondwet werd weggestemd. Hij nam het gelaten op:  ‘Ik heb eigenlijk niet zoveel op met zo’n Europese Grondwet. Misschien klinkt dat flauw, want ik heb hem altijd verdedigd. Maar ik kan ook heel goed zonder. We kunnen beter aan de slag gaan om concreet een aantal zaken in Europa te verbeteren.’

De val van het kabinet Balkenende II en het vertrek van D66 uit de coalitie brachten Nicolai in 2006 promotie: in het rompkabinet Balkenende III volgde hij D66-minister Pechtold op als minister. In die hoedanigheid bereikte hij een akkoord over de nieuwe staatkundige verhoudingen met het Caribisch deel van het Koninkrijk. Ook staat zijn handtekening onder de invoering van het burgerservicenummer en het DigiD-systeem. 

Debat

Onder de nieuwe partijleider Mark Rutte belandde de VVD in 2007 in de oppositie en keerde Nicolaï goedgemutst terug in de Kamerbankjes. Hij verbreedde zijn belangstelling naar sociale zaken, de zorg en de luchtvaart. Ook was hij het brein achter Ruttes campagne om de vrijheid van meningsuiting te vergrotenOm processen zoals die tegen PVV-leider Wilders te voorkomen, wilde Nicolaï ‘beperkende’ artikelen schrappen uit het strafrecht, zoals die over het aanzetten tot haat, discriminatie of groepsbelediging. Zelfs ontkenning van de Holocaust zou niet langer strafbaar moeten zijn, opperde Rutte. De poging strandde in een spervuur van kritiek, maar bracht de VVD wel terug in het hart van het politieke debat. 

Hoewel hij vaak genoemd werd voor een post in het eerste kabinet-Rutte kwam die er niet, naar verluidt omdat gedoogpartner Geert Wilders bezwaar maakte. Hoewel hij niets van chemie wist, gooide Nicolaï in 2011 het roer nogmaals radicaal om toen hij aantrad als directeur van DSM Nederland. Vorig jaar volgde zijn partijgenoot Edith Schippers hem daar op.

Meer over