interview

Oppositieleider Tichanovskaja: ‘We begrijpen dat het lot van Oekraïne en Belarus nu verbonden is’

Ruslands hernieuwde invasie van Oekraïne bedreigt ook het overleven van Belarus als soevereine staat, erkent oppositieleider Svetlana Tichanovskaja. Maar de oorlog verandert veel, en kan leiden tot onvoorziene gevolgen, zegt ze. ‘Rusland vond geen veilige plek op Belarussisch grondgebied.’

Arnout Brouwers
Svetlana Tichanovskaja, de vrouw die het in Belarus opnam tegen Loekasjenko en het gezicht werd van het vreedzame verzet tegen de dictator, is onder meer in Nederland om een grote prijs in ontvangst te nemen. Beeld Elisa Maenhout
Svetlana Tichanovskaja, de vrouw die het in Belarus opnam tegen Loekasjenko en het gezicht werd van het vreedzame verzet tegen de dictator, is onder meer in Nederland om een grote prijs in ontvangst te nemen.Beeld Elisa Maenhout

‘We begrijpen dat het lot van Oekraïne en Belarus nu verbonden is. We zijn twee landen uit dezelfde regio die allebei strijden voor het recht ons eigen pad te kiezen. In ons land is dat een gevecht tegen een dictator, in Oekraïne tegen het zogeheten Russische rijk.’

Svetlana Tichanovskaja, de vrouw die het in Belarus opnam tegen Loekasjenko en het gezicht werd van het vreedzame verzet tegen de dictator, is onder meer in Nederland om een grote prijs in ontvangst te nemen. Ze is ‘zeer vereerd’ dat ze donderdag in Middelburg – na onder meer Angela Merkel, Nelson Mandela en Artsen zonder Grenzen – de Four Freedoms Award mag ontvangen, uit handen van premier Rutte.

‘Tot het laatste moment geloofde ik niet dat de oorlog zou gebeuren’, zegt ze niet lang na haar landing op Schiphol. ‘Onze landen maakten immers alle de Tweede Wereldoorlog door. En Russen herinneren zich dat, dus het is een schok voor iedereen.’

De gevolgen zijn groot voor alle landen die president Poetin onder Russische vlag wil verenigen. Daarom is Tichanovskaja ook in Nederland om steun te vragen voor het behoud van een onafhankelijk soeverein Belarus. Dat dit wordt bedreigd door de aanwezigheid van ‘twee irrationele, onvoorspelbare dictators’ staat voor haar buiten kijf.

Ze erkent dat het lot van Belarus nu verknoopt raakt met dat van president Poetin, maar Tichanovskaja wijst erop dat oorlogen soms ‘onvoorziene gevolgen’ hebben. ‘Alles verandert nu. Rusland wordt economisch zwaar getroffen, net als Belarus. De economische blokkade zou kunnen leiden tot een staatsgreep of andere onvoorziene gevolgen. De oorlog zelf verzwakt Rusland ook.

Het leven is nu voor Belarussen heel moeilijk, velen zijn ook van hun families gescheiden (zoals Tichanovskaja zelf, wiens man al bijna twee jaar in de gevangenis zit, red.), maar dat is de prijs die we moeten betalen. Vrijheid krijg je niet cadeau, we moeten er voor vechten.

‘Het beeld van Belarus veranderde door de oorlog in één keer van een land dat zich tegen zijn dictator verzette tot een land dat co-belligerent was in een agressie-oorlog. Het kostte ons tijd uit te leggen dat het bewind en het volk twee verschillende dingen zijn. Peilingen, ook internationale, tonen dat 85 tot 90 procent van de Belarussen tegen de oorlog is – vergeleken met bijna 80 procent steun in Rusland voor de oorlog.’

Belarus had in 2020 grotere protesten dan Rusland recentelijk heeft gezien. Nu kijken Belarussen heel anders tegen de oorlog aan. Hoe verklaart u dat?

‘Belarussen en Oekraïners zien zichzelf als unieke naties, met hun eigen identiteit, en die willen ze verdedigen. Russen definiëren zichzelf als een rijk, ze moeten altijd bewijzen dat ze hun eigen invloedssfeer hebben. Dat is het narratief van een dictator, en mensen nemen het over, ze willen er niet over nadenken. Maar wij moeten onze kleine natie verdedigen.

‘In 2014 zagen we hoe Oekraïners hun identiteit en hun natie verdedigden, dat heeft veel Belarussen geïnspireerd. Wij begonnen onszelf als Belarussen te zien, niet als onderdeel van Rusland – wat Loekasjenko altijd bevorderde door te spreken over ‘trotse broeders’. ’

Taal speelt in die strijd een belangrijke rol. Ook in Belarus?

‘In de 28 jaar dat Loekasjenko aan de macht is, heeft hij de Belarussische taal met opzet onderdrukt. Alsof hij niet wilde dat deze Belarussische zaden tot bloei zouden komen. Ik ben de organisaties die jarenlang hard gewerkt hebben onze taal te verdedigen heel dankbaar. Na de protesten van 2020 werd het heel belangrijk voor mensen om Belarussisch te spreken.

‘Sinds twee jaar begrijpen heel veel mensen het belang van nationale identiteit. De Russische propaganda zegt dat iedereen die Russisch spreekt bij het Russische Rijk hoort. Nou, de meeste Belarussen spreken Russisch. Dus moeten we onze Belarussische wortels en cultuur omarmen.’

Wat gebeurt er in het Belarussische leger?

‘Wij horen dat soldaten heel opgelucht zijn dat ze niet naar Oekraïne zijn gestuurd. Loekasjenko heeft er niet voor gezorgd dat onze militairen niet gingen vechten, dat hebben ze zelf gedaan. Ze waren totaal gedemoraliseerd en begrepen niet waarom ze tegen onze broeders en zusters in Oekraïne moesten vechten. Loekasjenko durfde het bevel niet te geven. Al hebben we ook niet-bevestigde informatie ontvangen dat hij dat bevel wel gaf maar dat het niet is uitgevoerd.

‘Veel Russisch materieel kon niet goed vervoerd worden omdat het gestopt werd door de acties van onze partizanen. Dus Rusland vond geen veilige plek op Belarussisch grondgebied. Dat speelt ook een rol. Inmiddels is er veel materieel teruggetrokken uit Belarus, maar er zijn nog altijd tienduizend Russische militairen.’

Uw team, dat opereert vanuit Litouwen, wordt benaderd door mensen die onder of voor het regime werken. Kunt u daar iets over vertellen?

‘Er zijn zulke pogingen door mensen in de bureaucratie, in het leger en in het zakenleven. Die begrijpen dat er een alternatief machtscentrum is, internationaal erkend. Ze willen aftasten welke kant het opgaat. En Loekasjenko weet dit, hij vertrouwt niemand meer.’

Het recente referendum in Belarus maakte een einde aan de non-nucleaire en neutrale status van het land. Wordt Belarus een kruitvat als Finland en Zweden bij de Navo komen?

‘Natuurlijk zijn we daar bang voor. Niemand erkent dat referendum, maar dictators zijn zo gek! Daarom vragen we nu ook westerse landen of ze ons land veiligheidsgaranties willen geven. Want vroeg of laat eindigt de oorlog in Oekraïne en het is nu duidelijk dat Loekasjenko de situatie in ons land niet controleert. Wij willen geen ‘stille bezetting’ van Belarus en beschouwen ons land nu al als gedeeltelijk militair bezet.’

Als er nu een aanleiding komt, staan Belarussen dan weer op?

‘Dat kan, maar alleen als de tijd er rijp voor is. Nu zouden grote demonstraties alleen tot nieuwe wreedheden leiden. Maar de arbeiders zijn klaar, onze activisten weten hoe ze verstoringen kunnen organiseren, we hebben bataljons in Oekraïne, we hebben partizanen die treinverkeer hinderen. Als er een mogelijkheid komt, zullen Belarussen een laatste inspanning plegen. Maar ze moeten weten dat het echte verandering brengt.’

Meer over