Analyse

Opnieuw ligt de PvdA er verweesd bij, komen kandidaten van naam en faam naar Den Haag?

Iets meer dan een jaar stond Lilianne Ploumen aan het roer bij de PvdA. Ze concludeert nu dat zij ‘niet de ideale leider van de PvdA’ is. Dinsdag stapte zij op als partijleider en Tweede Kamerlid. Opnieuw moet de PvdA op zoek naar een nieuwe leider.

Avinash Bhikhie
Ploumen (derde van links) met toenmalig partijleider Lodewijk Asscher (midden) en de toen mogelijke opvolger van Asscher, Ahmed Aboutaleb (tweede van rechts), tijdens een partijcongres in 2020. Aboutaleb wordt nu weer genoemd, als opvolger van Ploumen. Beeld ANP
Ploumen (derde van links) met toenmalig partijleider Lodewijk Asscher (midden) en de toen mogelijke opvolger van Asscher, Ahmed Aboutaleb (tweede van rechts), tijdens een partijcongres in 2020. Aboutaleb wordt nu weer genoemd, als opvolger van Ploumen.Beeld ANP

Geduldig staat Ploumen dinsdag in de hal van de Tweede Kamer de verzamelde pers te woord. Ze oogt opgelucht terwijl ze haar verrassende vertrek toelicht. ‘Ik leg de standaard hoog en vind van mezelf dat ik dat niet goed genoeg kan waarmaken.’

Ploumen heeft de afgelopen tijd nagedacht over de toekomst van de partij en ziet daarin voor zichzelf geen rol weggelegd. De leider van de PvdA hoort na te denken over bredere sociaal-democratische thema’s, reflecteert ze. Ja, als feminist en bedenker van de #SheDecides-campagne weet Ploumen hoe zij onderwerpen die haar na aan het hart liggen op de kaart kan zetten. Maar over thema’s waarmee ze minder natuurlijke affiniteit heeft, zag zij zichzelf de afgelopen periode tekortschieten.

Met de nodige zelfkritiek constateert Ploumen dat zij in Kamerdebatten niet gebracht heeft wat van een PvdA-leider verwacht mag worden. Tussen de vele oppositiepartijen die de Kamer rijk is, was het voor de oud-partijvoorzitter en voormalig minister van Buitenlandse Handel moeilijk om zich te onderscheiden. Vooruitlopend op toekomstige verkiezingsdebatten ziet Ploumen zichzelf niet als degene die de partij naar winst kan leiden. ‘Die rol zit mij niet als gegoten. Dan moet je eerlijk zijn naar jezelf en naar de partij.’

Gefnuikte ambities

De Limburgse doet in januari 2021 een stap naar voren als de PvdA, vlak voor de Tweede Kamerverkiezingen, opeens zonder partijleider zit. Lodewijk Asscher vertrekt, hij krijgt steeds meer kritiek uit zijn eigen partij vanwege zijn rol als minister van Sociale Zaken in de toeslagenaffaire.

‘Politiek is de manier om te veranderen wat niet deugt. Het lijsttrekkerschap is daarvoor een prima podium’, zegt Ploumen als zij gepresenteerd wordt als nieuwe partijleider. De ambitie is groot, de PvdA wil na een historisch verlies (van 38 zetels in 2012 naar negen zetels 2017) weer de grootste worden. Maar op het hoogtepunt van de coronapandemie komt crisismanager Rutte opnieuw onbedreigd als winnaar uit de bus en de progressieve kiezers wenden zich tot het D66 van Sigrid Kaag.

In de formatie die volgt weet Ploumen dat ze alleen een rol van betekenis kan spelen als ze de krachten bundelt met een andere linkse partij. Gedurende de weken die volgen trekt Ploumen steeds nauwer op met GroenLinks-leider Klaver. Ze worden almaar enthousiaster over elkaar. ‘Het voelt damn good’, zegt Klaver in een dubbelinterview met de Volkskrant.

De formatiepoging mislukt voor de twee linkse partijen, maar de samenwerking smaakt naar meer. Voorzichtig wordt er gefilosofeerd over een fusie, al klinkt er vanuit de achterban van PvdA en GroenLinks kritiek op die plannen. De linkse samenwerking leidt in december 2021 wel tot een ‘progressief oppositieakkoord’: blijvend intensievere samenwerking tussen de twee fracties.

In de periode daarna lukt het Ploumen niet om zich met de PvdA te onderscheiden in de Kamer, waar de concurrentie op de linkerflank moordend is. Opmerkelijk is wel haar rol bij het vertrek van Kamerlid Gijs van Dijk. Die moest in februari 2022 halsoverkop weg, na beschuldigingen van grensoverschrijdend gedrag. De zaak wordt nog onderzocht. Volgens Van Dijk handelde Ploumen overhaast toen ze hem zijn woordvoerderschap ontnam en vroeg zijn zetel op te geven. Opmerkelijk genoeg is het nu Van Dijk die als eerstvolgend Kamerlid in aanmerking komt om Ploumens vrijgekomen zetel op te eisen.

Een nieuwe leider

Wie het fractievoorzitterschap overneemt, is nog niet bekend. Kamerlid Attje Kuiken loopt al 16 jaar mee op het Binnenhof en nam in 2016 tijdelijk de fractiehamer over van de vertrekkende Diederik Samsom. Met Khadija Arib en Henk Nijboer heeft de PvdA twee andere zeer ervaren Kamerleden die de fractie de komende jaren kunnen voorbereiden op de volgende verkiezingen en op de zoektocht naar een nieuwe partijleider.

Want daar komt het waarschijnlijk op neer, zo werd dinsdag binnen de partij meteen erkend: voor de uiteindelijke positie van lijsttrekker bij de volgende landelijke verkiezingen zal de PvdA nadrukkelijk kijken naar partijtoppers buiten het Binnenhof. PvdA’ers met grote naamsbekendheid die met een goede campagne verkiezingen kunnen winnen. De recente verkiezingsoverwinning van de PvdA in Amsterdam, met een goed voorbereide campagne onder leiding van Marjolein Moorman, sterkt de sociaal-democraten in de overtuiging dat zoiets nog altijd mogelijk is.

Moorman wordt al genoemd, al wordt daar vaak bij gezegd dat het voor haar waarschijnlijk te vroeg is. Buiten Amsterdam heeft zij nog onvoldoende profiel en naamsbekendheid. Twee PvdA’ers van naam en faam die wel aan het functieprofiel voldoen, zijn Frans Timmermans en Ahmed Aboutaleb. Uit onderzoek van I&O Research uit 2019 bleek dat Timmermans en Aboutaleb onder linkse kiezers hoog scoorden als premierskandidaat. Zelfs onder VVD-stemmers scoorde Timmermans goed.

Bij de Europese verkiezingen van 2019 boekte de PvdA onder zijn leiding een onverwacht spectaculaire overwinning. Timmermans is bezig aan zijn tweede termijn als Europees commissaris. Die loopt af in 2024. Als het kabinet Rutte IV de rit uitzit, staan de volgende Tweede Kamerverkiezingen gepland in 2025.

De favoriet uit Rotterdam

Met de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb heeft de PvdA een tweede potentieel stemmenkanon in huis. In 2016 deed de partij al een beroep op hem om zich te mengen in de lijsttrekkersstrijd tussen Diederik Samsom en Lodewijk Asscher. Aboutaleb deed dat niet, omdat hij naar eigen zeggen niet de strijd wilde aangaan tegen Samsom. Niettemin kwam hij uit peilingen onder de PvdA-kiezers als favoriet naar voren.

Na het plotselinge vertrek van Asscher in januari 2021 zong zijn naam opnieuw rond, maar de in Marokko geboren Rotterdammer had toen net ja gezegd tegen een nieuwe ambtstermijn in Rotterdam en was herstellende van een schildklieroperatie. Bovendien waren de omstandigheden ongunstig, met Rutte als crisismanager op het hoogtepunt van de pandemie.

Aboutalebs termijn in Rotterdam loopt in 2026 af. Hij heeft dan 17 jaar de burgemeestersketting gedragen. Als hij de overstap naar het Binnenhof wil maken en de partij in staat wil stellen om een goede campagne op te bouwen, zal hij die ketting voortijdig moeten inleveren.

Partijvoorzitter Esther-Mirjam Sent wil dat de leden de volgende lijsttrekker kiezen. Het lijkt onwaarschijnlijk dat Timmermans en Aboutaleb, als zij dit keer wel toehappen, het openlijk tegen elkaar zullen opnemen. De echte strijd zal zich de komende tijd achter de schermen ontvouwen.

Meer over