Opkomst MHP markeert einde centrumpartijen

Het politieke middenveld in Turkije is niet meer. Seculier rechts en links zijn dood, gestorven aan een slopende ideeënarmoede. De macht valt toe aan de nationalisten, hoogstwaarschijnlijk inclusief de extreme ultra's van de MHP....

De Turkse parlementsverkiezingen van afgelopen zondag hebben in ieder geval één ding duidelijk gemaakt: de seculiere centrumpartijen van zowel rechts als links zijn in elkaar gezakt als een soufflé die te vroeg uit de oven is gehaald. Het radicale secularisme, toch kenmerk van Kemal Atatürks moderne Turkije, is niet populair meer.

Conservatief rechts, de Moederlandpartij van Mesut Yilmaz (ANAP) en Tansu Çillers partij van het Ware Pad (DYP), is er niet in geslaagd een eenheid te vormen. Het falen is te wijten aan een volstrekte ideeënarmoede. Zij wisten geen oplossing voor Turkijes problemen zoals de Koerdische kwestie, de beroerde economie en de gespannen relatie met de EU.

Zo is ANAP, ooit de trots van oprichter Türgut Özal, verschrompeld tot een partij met 13,4 procent van de stemmen. En Çiller is ook wat slordig omgesprongen met de erfenis van de huidige president Suleyman Demirel: zij zakte terug tot 12,2 procent.

Aan de andere kant van het politieke spectrum is het eigenlijk nog erger: de sociaal-democratische Republikeinse Volkspartij (CHP) van Deniz Baykal, nota bene opgericht door Atatürk zelf, slaagde er niet eens meer in de kiesdrempel van 10 procent te halen en bleef steken op 8,4 procent.

Baykal zei dinsdag dat hij op het eerstvolgende congres het partijleiderschap zal neerleggen. Dat is het politieke einde van de man die de regering-Yilmaz in november vorig jaar ten val bracht.

De kiezers hebben Baykal afgestraft, omdat Yilmaz het helemaal niet slecht heeft gedaan. Hij wist de inflatie fors terug te brengen, enige stabiliteit te creëren en een begin te maken met het aanpakken van de banden tussen maffia en staat.

Wie kijkt naar de cijfers van de vier verkiezingen sinds 1987 ziet een gestage achteruitgang van de seculiere centrumpartijen. ANAP haalde in 1987 nog 36 procent, zondag nog slechts 13,4. DYP liep terug van 19 naar 12,2. CHP viel van bijna een kwart terug tot 8,4.

Ecevits DSP vormt het buitenbeentje: van 8 naar 22. Politieke waarnemers zijn eenduidig in hun verklaring: Ecevits onkreukbaarheid, de hang naar law and order en tot slot het Öcalan-effect. Zijn aanhangers hebben het voor lief genomen dat Ecevits gezondheid zeer te wensen overlaat.

Maar ook de politieke islam heeft landelijk afgedaan, getuige het dramatische verlies van de Partij van de Deugd (Fazilet). Zij is er niet in geslaagd de opgaande lijn vast te houden van haar verboden voorganger, de islamistische Welzijnspartij van oud-premier Erbakan.

Deze trok achter de schermen aan de touwtjes, maar zijn opvolger Recai Kutan ontbeerde zijn charisma. Ook de iets gematigder koers (vrouwen op de lijst, niet langer hard schoppen tegen de EU) kon de afbraak niet voorkomen. Fazilet trok in 1995 vele proteststemmers, zelfs van linkse intellectuelen, maar het overgrote deel lijkt naar zijn oude honk teruggekeerd.

De grote verrassing is het succes van extreemrechts. De MHP van de econoom Devlet Bahceli wil niet fascistisch meer heten en doet er alles aan salonfähig te worden. Bahceli stelt zich op als de vleesgeworden redelijkheid (behalve jegens de Koerden), maar de MHP is nog steeds niet vies van de Groot-Turkse gedachte en stelt zich veel meer dan andere partijen onverzoenlijk op tegenover Griekenland. Pro-Europese Unie is de partij ook al niet, en ook daarin lijkt de partij het tij mee te hebben.

Waarnemers zeggen dat met het succes van de MHP een slapende reus is gewekt en dat het leger daar in niet geringe mate de schuld van draagt. Sinds februari 1997, toen de militairen de islamistische regering van Erbakan tot aftreden dwongen, zijn de Turken als het ware gebombardeerd met vijandbeelden.

De PKK en de politieke islam bedreigden volgens het leger, de zelfbenoemde erfgenaam van Atatürks streng-seculiere republiek, het land. Keer op keer wreven de militairen dit de burgers in. Daardoor is er als het ware een nationalistische golf ontstaan, waardoor een extreem-nationalistische partij als de MHP komt bovendrijven.

Toch zal het leger niet onverdeeld gelukkig zijn met de MHP. De partij is conservatief-religieus (zeker niet islamistisch) en enigszins petit-bourgeois. Zij zal zich niet erg verzetten tegen studenten die hoofddoekjes op de campus willen dragen of tegen andere openlijke uitingen van islamisme, iets waar volgens de generaals streng tegen moet worden opgetreden.

Met wat voor regering zal Turkije het de komende jaren moeten doen? De nationalist Ecevit samen met ANAP en MHP? Dat zou wel de zegen krijgen van het leger. Ecevits DSP en Yilmaz' ANAP kunnen voorkomen dat Bahceli niet al te extreme dingen doet. Zo'n coalitie mag dan de zegen hebben van het leger, voor betere relaties met de EU, in het bijzonder buurland Griekenland, is zij dodelijk. En dat geldt ook voor een oplossing voor de Koerdische kwestie.

Meer over