Openheid in EU beste middel tegen corruptie

Wil de Europese Unie het vertrouwen van de burgers herwinnen, dan is openheid een eerste vereiste. Iedere burger zou daarom het recht moeten krijgen om in beginsel alle documenten van de Europese instellingen in te zien, stellen Anna Lindh en Britta Lejon....

DE Europese Commissie heeft haar consequenties getrokken en is afgetreden na het vernietigende rapport van de onafhankelijke experts. Het aftreden heeft een tijdelijke crisis veroorzaakt, die moet worden opgelost via de snelle en doortastende vorming van een nieuwe Commissie.

Maar een crisis biedt ook een mogelijkheid voor vooruitgang. Misschien zien we maart 1999 dan ooit nog eens als keerpunt in de ontwikkeling van de Unie. Het is van cruciaal belang voor de toekomst van Europa dat de Unie en de Commissie meer vertrouwen van de burgers krijgen.

Zweden stelt met het oog hierop een aantal veranderingen voor die het werk van de instellingen moeten moderniseren - meer openheid, een duidelijker scheidslijn tussen de verschillende verantwoordelijkheden en een betere economische controle, vervanging van de oude hiërarchische structuren door modern management, en stimulering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen.

Maar openheid en helderheid hebben ons inziens de hoogste prioriteit.

Er zijn verschillende manieren om te komen tot meer openheid. Wat naar onze ervaring het beste werkt is die openbaarheid vast te leggen in regels. Aan de hand van deze regels kunnen de Europese burgers, op een paar zorgvuldig in de wet geregelde uitzonderingen na, documenten bestuderen die de basis vormen voor de wetgeving en de besluiten van de instituten.

In Zweden is deze methode sinds 1766, toen hij in onze Grondwet werd vastgelegd, een uiterst doeltreffend middel gebleken tegen corruptie en andere soorten wanbeheer. Het principe van de openbare toegankelijkheid van documenten op EU-niveau moet garanderen dat de burgers de discussies, zoals die worden gevoerd in de verschillende Europese instanties, kunnen volgen en eraan kunnen deelnemen. Het is niet voldoende dat de instituten zelf uitgebreide informatie verschaffen over hun reilen en zeilen.

Een tweede, zeer belangrijke reden voor openbare toegankelijkheid van documenten is dat het de efficiëntie van het bestuurslichaam vergroot. Doorzichtigheid op EU-bestuursniveau betekent dat ambtenaren op alle niveaus weten dat wat ze doen nauwlettend door de burgers in de gaten wordt gehouden. Deze wetenschap zal de fraude, de corruptie en het wanbeleid in de EU-instellingen zeker verminderen.

We willen daarbij wel benadrukken dat uitzonderingen op het openheidsprincipe altijd mogelijk moeten blijven. Het is echter uitermate belangrijk dat zulke uitzonderingen alleen maar mogelijk zijn als bepaalde, gespecificeerde belangen daarom vragen.

De EU is momenteel de implementatie van de bepalingen uit het Verdrag van Amsterdam over openbare toegankelijkheid van documenten aan het voorbereiden. Dit is dan ook een uitgelezen moment om regels op te stellen waarmee het vertrouwen in de instellingen van de EU kan worden hersteld.

Wij willen graag vier punten naar voren brengen die volgens ons van groot belang zijn voor het succes van de nieuwe regels voor meer open beleid.

1. Verslagen. De instellingen moeten worden verplicht om verslagen bij te houden van alle documenten (behalve als het gaat om pure werkdocumenten). De verslagen moeten toegankelijk zijn voor het publiek (bijvoorbeeld via internet) en dienen ook informatie te bevatten over documenten die vanwege hun inhoud niet toegankelijk zijn voor de burger. Zo weten de burgers welke vertrouwelijke documenten er op de instituten zelf liggen.

2. Binnenkomende documenten. Het beginsel van de openheid, zoals dat in het Verdrag van Amsterdam staat beschreven, wordt gereduceerd tot een beginsel van semi-openheid, als de documenten die aan de instellingen worden voorgelegd niet onder het nieuwe stelsel vallen.

3. Geen ambiguïteit. Bij de implementatie van het Verdrag van Amsterdam wordt bepaald op welke gronden informatie het stempel 'vertrouwelijk' meekrijgt. Dergelijke beweegredenen moeten specifiek worden omschreven en betrekking hebben op precies gedefinieerde situaties. Ambigue definities waarin wordt gesteld dat de instellingen een document kunnen achterhouden als er 'anderzins speciale redenen zijn', lokt onrechtmatig gebruik uit en ondermijnt het vertrouwen in het systeem.

4. Documenten van de commissies. Een groot aantal documenten op grond waarvan de Europese Commissie haar besluiten neemt worden, vaak achter gesloten deuren, afgehandeld door commissies van de EC. Daarom zou het niet redelijk zijn om de documenten van deze commissies buiten de nieuwe regels te laten vallen.

Bij de implementatie van het Verdrag van Amsterdam moet bovendien de vrijheid van informatieverstrekking van de werknemers aan de EU-instellingen worden vastgelegd. De Ombudsman van het Europese Parlement, Söderman, heeft al meer dan een jaar geleden bij de Europese Commissie aangedrongen op gedetailleerde richtlijnen voor de EU-ambtenaren over dit onderwerp.

Volgens de Ombudsman zou de publicatie van dergelijke richtlijnen, waarin het recht op meningsuiting van de werknemers specifiek wordt vermeld, eveneens een positief effect kunnen hebben op de relatie tussen de Commissie en de burgers van Europa. Deze eis de Ombudsman aan het adres van de Commissie heeft door de recente gebeurtenissen alleen maar aan belang gewonnen.

Het is nu aan de Commissie een voorstel voor wetgeving te doen. Het Europese Parlement en de lidstaten dienen er vervolgens voor te zorgen dat de nieuwe wetgeving ook inderdaad het middel voor meer openheid en helderheid wordt, waaraan de Unie, nu meer dan ooit, behoefte heeft.

Meer over