analyse

Opeens zit informateur Tjeenk Willink toch weer tussen de scherven

Wopke Hoekstra (CDA) woensdag na zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Wopke Hoekstra (CDA) woensdag na zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Een doorbraak in de kabinetsformatie leek woensdag nog binnen handbereik voor informateur Herman Tjeenk Willink. Daarna ontplofte het zoveelste bommetje op het Binnenhof. Zijn de scherven nog te lijmen?

‘Niets is onoplosbaar, er komt altijd een nieuw kabinet’, zegt een coalitiebron die al jaren meeloopt op het Binnenhof. De gevoelstemperatuur is weer hoog deze week, maar uiteindelijk, linksom of rechtsom, krijgt Nederland een nieuwe regering. Datzelfde geruststellende geluid is te horen bij andere coalitiepartijen.

Toch zullen veel fractieleiders zich dit weekeinde afvragen wat de uitweg is uit het politieke moeras waarin ze zijn beland. Na een bloedig Paasdebat leek afgelopen week de rust net weer een beetje teruggekeerd. Voor de camera’s mopperden fractieleiders weliswaar nog dat zij geen enkel berouw zagen bij Mark Rutte (Ploumen, PvdA) en dat het vertrouwen in hem nog steeds een lastige kwestie was (Klaver, GroenLinks). Maar tegelijkertijd putte de VVD hoop uit het feit dat diverse fractieleiders naar wegen leken te zoeken om Rutte te vergeven.

De brief van Tjeenk Willink eerder deze week leek te helpen bij de zoektocht naar die uitgang. Maandag concludeerde de kabinetsformateur dat alle fractievoorzitters de tijd rijp achten voor een nieuwe bestuurscultuur.

Explosie

De geplaveide weg naar een nieuw kabinet werd woensdag echter ruw geblokkeerd door berichtgeving van RTL Nieuws over de manier waarop in de ministerraad in 2019 is gesproken over de Toeslagenaffaire en over het CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. Rutte wist de politieke druk op dat dossier vrijdag iets te verlichten door de betreffende notulen te openbaren, maar daarmee is de affaire nog lang niet voorbij.

Hoe het verder ook afloopt: nieuwe vertraging in de formatie is een feit. De brief die Tjeenk Willink komende week zou afleveren met zijn analyse van de situatie, staat op de helling. Want de inhoud van die brief heeft alles te maken met de nieuwste vertrouwenscrisis en daarover moet donderdag eerst nog worden gedebatteerd. Resultaat: zelfs optimisten achten de kans niet groot dat partijen vóór eind mei met elkaar om tafel gaan om uit te maken hoe het land bestuurd moet worden. ‘De pauzeknop is even ingedrukt’, zegt een bron met gevoel voor understatement.

Een extra complicatie diende zich donderdag aan, toen bleek dat het broeit in de CDA-achterban. Een reeks lokale afdelingen en de jongerenafdeling keren zich openlijk tegen een nieuw kabinet-Rutte en schaarden zich onvoorwaardelijk achter het Kamerlid Omtzigt. De bezwaren zijn niet praktisch van aard, maar hoogst principieel: ‘De geloofwaardigheid van de overheid is onder Mark Ruttes leiding aangetast. De waarheid is voor hem geen uitgangspunt gebleken maar een optie. De tijdgeest van nu vraagt om een open en transparante bestuursstijl. Deelname van het CDA aan een kabinet Rutte-IV is voor ons derhalve ongeloofwaardig en geen optie.’

Vrijdag waren er nog geen tekenen dat een groot deel van de bijna 400 CDA-afdelingen die mening deelt, maar er werd op het Binnenhof toch met zorg naar gekeken: als ook het CDA afhaakt, is de kans op een vierde kabinet-Rutte verkeken. Bovendien is de formatiepuzzel dan bijna niet meer te leggen.

Mark Rutte (VVD) woensdag op weg naar zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.
 Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte (VVD) woensdag op weg naar zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Rustig blijven

Tjeenk Willink lijkt intussen vast te houden aan zijn recept: rustig blijven. In de partijen die hopen te kunnen gaan regeren, wordt die strategie ondersteund. ‘Dit is het moment van machtsvorming in Nederland. Dan gaan de golven hoog’, zegt een coalitiebron. ‘Maar dat betekent niet dat de partijen er niet uit komen.’

Uiteindelijk is Nederland het land van compromissen, en dat gaat ook ditmaal gebeuren, is de verwachting bij de meeste fractievoorzitters. De gevoelstemperatuur zal weer zakken en dan komt het moment dat mensen zich realiseren dat ze moeten samenwerken. In 2017 moesten D66 en ChristenUnie eerst dineren in het Indische restaurant Garoeda voordat de strijdbijl begraven kon worden. ‘Formeren is dineren’, was de les die toenmalig D66-leider Alexander Pechtold hieruit trok.

De kans dat er nieuwe verkiezingen komen om uit de impasse te komen, is nog altijd nihil, schatten de meeste partijen in. De uitslag zou, althans volgens de peilingen, nu niet wezenlijk verschillen van de vorige keer. Ook bij de PvdA – veelgenoemd toekomstig coalitiepartner – ontvangen ze mailtjes van zorgmedewerkers en ondernemers die liever willen dat er snel een nieuw kabinet komt om de coronacrisis aan te pakken.

Krokodil

Daarvoor is wel de medewerking nodig van de man om wie alles steeds maar blijft draaien: CDA’er Pieter Omtzigt. Hij zit intussen al maanden ziek thuis, maar af en toe zijn er rooksignalen dat hij zich achter de schermen bemoeit met de partijkoers. De partijtop zelf heeft slechts sporadisch contact met hem. Door sommigen wordt Omtzigt gezien als een soort krokodil die in de luwte ligt te wachten en elk moment kan toehappen. Zeker is dat partijleider Hoekstra onder geen enkel akkoord met de VVD zijn handtekening kan zetten zonder Omtzigts instemming.

Rutte zelf zorgde vrijdagmorgen ook nog kort voor verwarring. Hij gaat volgende week een mededeling doen over zijn rol, zei hij plots voorafgaand aan de ministerraad. Even veerde het journaille op. Maar achter de schermen werd al snel uitgesloten dat Rutte een stap opzij doet. De premier wil alleen maar iets gaan vertellen over het belang van macht en tegenmacht, en dat dat allemaal veel beter geregeld moet worden. Daar is hij het namelijk heel erg mee eens.

PODCAST KOORTS

Keer op keer blijkt het vertrouwen tussen de Kamer en het demissionaire kabinet ernstig beschadigd. Wanneer ziet Rutte dat hij het probleem is geworden? Luister onze politieke podcast met columnist Sheila Sitalsing, hoofdredacteur Pieter Klok, chef politiek Raoul du Pré en presentator Gijs Groenteman.

Meer over