Op weg naar de kosjere garnaal

Gelukkig Nieuwjaar. Vandaag is de eerste dag van het jaar 5757 in de joodse jaartelling. De Loeach agenda voelt nog nieuw aan....

Kosjer betekent religieus geoorloofd. Of met andere woorden: volgens de traditie. Want de joodse religie bestaat voornamelijk uit tradities. De basis van die tradities is gelegd door G-d (Zijn naam mag niet voluit geschreven worden). Hij onderwees Mozes veertig dagen lang op de berg Sinai, waarna Mozes de 613 wetten van de Torah schreef. Het volk ging naar die wetten leven en zo ontstonden de heilige tradities. Als zich een nieuwe situatie voordeed werd de hulp ingeroepen van rabbijnen.

De Torah schrijft bijvoorbeeld voor dat herkauwers met gespleten hoeven gegeten mogen worden. In de Sinaiwoestijn betekende dat: schapen, geiten en runderen wel, maar paarden, ezels en kamelen dus niet. Een giraf is echter ook een herkauwer met gespleten hoeven. Mag die dan gegeten worden? Rabbijnen leggen uit dat de giraf wel een kosjer dier is, maar toch niet gegeten kan worden. De lange nek maakt het namelijk onmogelijk om het dier ritueel te slachten.

De Torah staat alle gevogelte toe, behalve een twintigtal soorten. Het probleem is dat we niet alle Hebreeuwse namen meer kunnen vertalen. Daarom besloten rabbijnen alleen die vogels toe te staan, die traditioneel als kosjer werden gezien, zoals kippen, ganzen, eenden en duiven. Verder is het duidelijk dat Mozes geen vogels verboden kan hebben die hij niet kende.

De uit Noord-Amerika afkomstige kalkoen is daarom al enige eeuwen lang goedgekeurd. Wie echter een paté wil opdienen van paradijsvogels uit Brazilië, of gebraden parkietjes uit Australië, doet er goed aan eerst de rabbijn te raadplegen.

Vis moet schubben hebben en vinnen, volgens de Torah. Kreeft, garnalen, inktvis, haai, of mosselen zijn niet kosjer. Toch is het niet altijd duidelijk wat men onder schubben verstaat. Paling bijvoorbeeld heeft wel kleine schubben, maar die zitten onder een slijmlaag. Omdat het dier verder weinig op een vis lijkt, keuren rabbijnen paling toch af.

Tarbot ziet er wel uit als een normale vis, maar heeft rare ronde korrels op zijn huid. Zijn dat schubben? De rabbijnen in Den Haag besloten van wel en zij verklaarden tarbot kosjer. In Amsterdam echter werd tarbot afgekeurd. Zo ontstonden er verschillende gewoontes. Het landelijk opperrabbinaat besloot beide tradities in stand te houden. Men weerlegt niet graag de beslissingen van voorgangers. Tarbot blijft dus kosjer in Den Haag, maar niet in Mokum.

Tot de oorlog werden veel beslissingen op lokaal niveau genomen. Als een huisvrouw iets ongewoons in haar kip had gevonden, kon ze er persoonlijk mee naar de rabbijn stappen om hem het dier voor te leggen. Slagers, bakkers, fabriekjes en restaurants stonden Onder Rabbinaal Toezicht (ORT). Na de oorlog was daar niet veel van over.

Men werd afhankelijk van de niet-joodse voedselindustrie. Het opperrabbinaat besloot daarom een lijst op te stellen van merken en producten die kosjer werden bevonden: de kasjroetlijst. Hij wordt regelmatig bijgewerkt en ieder jaar gepubliceerd in de Loeach, die net weer uit is.

Als er in de loop van het jaar nog veranderingen komen, dan zullen die bekend gemaakt worden op Internet (http//www.nik.nl). Zo banen rabbijnen de weg voor oude tradities in een nieuwe wereld.

Dit jaar blijken sommige producten van de kasjroetlijst geschrapt te zijn, die er vorig jaar nog wel op stonden. Bonbons van Leonidas bijvoorbeeld. Ook Smiths heeft een tegenvaller; wel liefst zeven zoutjes, waaronder paprika- en superchips, zijn afgevoerd. Verder mag ook de Long Twister, een ijslollie van Lola, dit jaar niet meer. Daar is men namelijk de rode kleurstof E 120 in gaan doen die gemaakt wordt van de cochenille-luis. Dat is een insect en insecten zijn onrein (met uitzondering van vier soorten sprinkhanen).

Diezelfde kleurstof zit in rode smarties. Daarom staan ze niet op de lijst. Mogen andere kleuren dan wel? Rabbijn E.M. Maarsen, secretaris van het opperrabbinaat en de belangrijkste deskundige op het gebied van kasjroet in Nederland, verklaart dat ook paarse smarties ongeoorloofd zijn. De paarse kleurstof E 163 wordt namelijk gewonnen uit druivenschillen. De druif mag alleen ORT verwerkt worden, want daarop zijn de wijnwetten van toepassing. Andere smarties zijn wel kosjer. Ook al zitten ze met foute smarties in een doosje. Mogen joodse kinderen kleurtjes ruilen met klasgenootjes? 'Als ze op een openbare school zitten wel', zegt Maarsen.

Het valt op dat kaassticks van Bolletje op de kasjroetlijst staan. Kaas zou eigenlijk niet mogen, als het geen kosjere kaas is. Het opperrabbinaat verklaart echter dat er aan de kaassticks van Bolletje helemaal geen kaas te pas komt. Dan mag het wel.

Op die manier kun je alles wel door nep vervangen. In Israël gebeurt dat ook. Het Israëlische concern Tivall specialiseerde zich in vegetarische hamburgers en worstjes, die niet van vlees, maar van soja gemaakt worden. Gestimuleerd door internationaal succes (ook Albert Heijn verkoopt Tivall), bracht men daarna ook de cordon bleu op de markt; namaak kippenvlees met namaak kaas en namaak ham.

Klinkt niet erg kosjer, maar Israëlische rabbijnen keurden het goed. Daarmee was het hek van de dam. Nu maakt Tivall zelfs krab, garnalen en inktvis van de smaakloze, maar kosjere koolvis. Sommigen vinden dat een verademing. Eindelijk kunnen joden kreeft eten. Het Nieuw Israelietisch Weekblad meldt dat El Al namaak gamba's serveert aan boord van zijn vliegtuigen.

Anderen zijn minder enthousiast. Rabbijn Maarsen: 'Er zijn geen oude tradities omtrent dit soort namaak, maar de rabbinale literatuur stelt dat als iemand bijvoorbeeld een vleesgerecht gebruikt met een glas kokosnoot erbij, dat men enkele schilfertjes van de kokosnoot in de melk moet laten, om iedere verkeerde conclusie te vermijden.' Echte melk mag namelijk niet samen met vlees geconsumeerd worden. De rabbijn wil niet de illusie wekken dat dat verbod overtreden wordt.

In Nederland staan de nepproducten van Tivall niet op de kasjroetlijst. Daaruit blijkt dat men hier meer respect heeft voor de traditionele joodse keuken dan in Israël. Die keuken dankt juist zijn charme aan eeuwenoude receptuur. Drieduizend jaar oude tradities laten zich niet verdringen door smakeloze geintjes als een kosjere garnaal.

Meer over