Op golven van verbeelding

In de regio lijkt een doodgewaande kunstvorm op te bloeien. Weg van de herriemuziek en de nieuwsflitsen herleeft het hoorspel....

Eens waren zij de absolute vedetten van Hilversum: Louis de Bree, Jan van Ees, Paula Majoor en de onlangs op 84-jarige leeftijd overleden Eva Janssen. Dat was in de jaren vijftig. Buiten gierde de wind, en zaterdagavond na gedane arbeid voor de wederopbouw van Nederland zette het gezin zich rond de tafel met daarop een berg pelpinda's. Het hoorspel beleefde zijn glorietijd.

Via de ether of via de draadomroep waren bijna dagelijks series te beluisteren. Voor de kinderen was er Saskia en Jeroen van Jaap ter Haar; volwassenen luisterden naar het reuze populaire Paul Vlaanderen, met in de hoofdrollen Jan van Ees en Eva Janssen. Deuren piepten, grind knarste en voetstappen klonken hol op de trap.

Dat is allemaal lang geleden. Hoorspelkenner Frits Enk heeft de verslaggever dan ook nadrukkelijk gevraagd de naam Paul Vlaanderen niet te gebruiken in dit artikel naar aanleiding van de Dag van het Hoorspel, volgende week zaterdag in Assen.

Scheveninger Frits Enk: 'Steeds maar weer die ouwe koek. Zo praat je het hoorspel vanzelf dood. Terwijl er toch zo veel nieuws kan gebeuren. En ook gebeurt! Hoeveel reclamespotjes zijn in feite geen heerlijke mini-hoorspelletjes? Alleen de bonzen in Hilversum willen er niet van weten. Eén uurtje hoorspel per week op Radio 4, op zondagnamidddag. En als de omroep het uur niet vol krijgt, wordt er gewoon een plaatje gedraaid.'

Een plaatje draaien wegens gebrek aan tekst. Dat is lange tijd anders geweest. Omroepen putten decennia lang voor hun hoorspelen uit de zogenoemde hoorspelkern, een groep van zo'n veertig vaste krachten. De kern ging begin jaren tachtig bij gebrek aan werk ten onder, al ruziënd over vriendjespolitiek en beunhazerij. En dat terwijl er begin jaren zestig nog een apart klasje in het leven was geroepen voor jonge talentvolle radioacteurs.

Nieuwslezer Donald de Marcas was zo'n leerling. En niet te vergeten: NCRV-coryfee Jos Brink. Oefenend met kleine rolletjes werden zij klaargestoomd voor het grote werk voor de radio. Werk dat er door de televisie nooit is gekomen. Zo ging het hoorspel teloor.

Toch heeft Enk niet alle hoop verloren. Hij is bezig met het oprichten van een stichting ter redding van het hoorspel en verwijst graag naar Duitsland en Engeland, waar de hoorspelstudio's nog niet zijn ontmanteld en waar nog regelmatig hoorspelen worden gemaakt en uitgezonden. In het buitenland, met name in Duitsland, zijn ze volgens Enk wél met hun tijd meegegaan.

Enk: 'Ik pleit er nadrukkelijk niet voor het oude hoorspel terug te halen. In plaats van met een ratel en grindbak kun je nu op een moderne manier geluiden maken. Wat óók kan, en wat in het buitenland gebeurt, is de literaire kant van het hoorspel benadrukken. Een hoorspel hoeft geen anderhalf uur te duren. In drie kwartier kan het ook. En later beginnen. Hoeveel mensen liggen er 's nachts niet wakker, terwijl ze te moe zijn om te lezen?'

Nóg een argument, en de aanleiding voor dit verhaal, zijn de groei en bloei van het hoorspel bij de regionale radiozenders. Enk: 'Radio West programmeert elke zondagavond een hoorspel. Vooralsnog zijn dit herhalingen van het landelijke net, maar Radio-Westdirecteur Jack Kroes is vast van plan met eigen producties te komen.'

Jack Kroes: 'Dat klopt. We zenden nu elke zondagavond om tien uur een oud hoorspel uit van het landelijke net. Maar ik heb drie manuscripten op mijn bureau liggen van regionale auteurs. Echt, het water loopt me uit de bek. Alleen hebben we het nu nog te druk met onze televisieuitzendingen die binnenkort gaan beginnen. Maar volgend jaar kunt u voor een origineel regionaal hoorspel gerust op Radio West afstemmen.'

Een nóg hoopgevender ontwikkeling vindt Enk in Assen, waar Radio Drenthe en het Kunst en Cultuurinstituut Drenthe de Dag van het hoorspel organiseren. Radio-Drenthe-medewerker Stephan Kraan: 'Twee jaar geleden zonden wij een 36-delige soapserie uit: Bestemming onbekend. Dat is een geweldig succes geworden. Onverwacht? Misschien. Maar Radio Drenthe is de best beluisterde regionale zender van Nederland. Een Drent is trots op de grond waarop hij geboren is.'

Toen de serie was afgelopen, heeft een aantal acteurs de hoorspelvereniging Multiple Voice opgericht. Stephan Kraan: 'Nu moet u zich daar niet te veel van voorstellen. Wij vinden het gewoon leuk om te doen: teksten maken, spelen, geluiden zoeken. Het is onze hobby en zeker niet ons beroep. Maar we zijn wel zo serieus, dat we aan de weg durven te timmeren.'

Voor professionele hulp kwam Multiple Voice terecht bij het Kunst en Cultuurinstituut Drenthe, waar ex-VPRO'er Hans Schaap van de afdeling audiovisuele vorming werd aangetroffen. In samenspraak met hem ontstond het idee voor de hoorspeldag, met tentoonstellingen, workshops, een manuscriptenwedstrijd, manifestaties en optredens van onder anderen acteur Piet Ekel, stemkunstenaar Niek Boes en Willem de Ridder.

Vooral het aangekondigde spektakel van de laatste wekt verwachtingen, want in 1978 joeg een 'hoorspel' van Willem de Ridder de inwoners van Woudrichem in de gordijnen. Dat gebeurde toen het dorp midden in de nacht werd overvallen door duizenden automobilisten die zich, al luisterend naar de autoradio, naar het dorp bij slot Loevestein hadden laten leiden.

Dat is hoorspelradio. Hans Schaap: 'Doordat je niets kunt zien, kom je tot rust en krijgt de fantasie steeds meer ruimte. Hoorspel is voor wie de balen heeft van de nieuwsflits en de herriemuziek, voor mensen die op de golven van hun verbeelding een film in hun hoofd willen maken.'

Gijs Zandbergen

De dag van het hoorspel. Assen, 9 november. Inlichtingen: 0592-412985.

Meer over