Oorverdovend beeld - Recensie overzichtsexpositie Johan Grimonprez

De Belgische kunstenaar Johan Grimonprez is dé vertolker van onze op hol geslagen beeldcultuur. Wie zijn tentoonstelling bezoekt, komt met de tong op de schoenen naar buiten.

SACHA BRONWASSER

Als een scenarioschrijver hiermee was gekomen, was hij weggezet als kitschverkoper: op 11 september 2010, tijdens de negende herdenking van de aanslagen van 9/11 in New York, zagen de toeschouwers duizenden witte vlekken dwarrelen in de enorme lichtbundels die de twee verdwenen torens symboliseren. Het leek op sneeuw of confetti en 'het was moeilijk niet aan zielen te denken', schreef het blad Wired.

Omstanders grepen naar hun mobieltjes om het tafereel vast te leggen. Het bleken trekvogels te zijn, aangetrokken door het licht. Tot vijf keer toe moesten de bundels uitgezet worden om de vogels te 'bevrijden'.

De Belgische kunstenaar Johan Grimonprez is dol op 'werkelijkheid die vreemder is dan fictie', zoals zijn idool Alfred Hitchcock graag zei. Grimonprez geeft de vogelanekdote, samen met veel andere ongelooflijke verhalen, een prominente plaats op zijn eerste overzichtsentoonstelling in België, in het S.M.A.K. in Gent.

De kunstenaar verzamelt ze: verhaaltjes met happy endings of juist unhappy endings. Of verhalen die gewoon in de categorie 'ongelooflijk' vallen. Zoals het bericht over die keer in 1997 dat het vissen regende in het Engelse Hatfield. Of over scheepsrampen in 1660, 1781, 1820 en 1940, waarbij steeds de enige overlevende de naam Hugh Williams droeg. Te toevallig om toeval te zijn. Deze stukjes tekst zijn een oase van rust in een propvol, oor- en oogverdovend overzicht met een dito naam: It's a Poor Sort of Memory that Only Works Backwards: On Zapping, Close Encounters and the Commercial Break. Grimonprez heeft zijn tentoonstelling volgestopt. Zo vol dat je wel moet gaan kiezen - net als in onze photoshop reality, zoals hij het noemt.

Hoeveel beelden kan een mens onthouden? Hoeveel beelden kan een mens überhaupt aan? Johan Grimonprez (1962, Roeselare) is dé vertolker van onze op hol geslagen beeldcultuur. De kunstenaar/filmmaker werd wereldwijd bekend met zijn film Dial H-I-S-T-O-R-Y (1997) die dat jaar op de Documenta in Kassel werd vertoond en vervolgens een zegetocht maakte langs allerlei filmfestivals en tentoonstellingen. Een voor die tijd snel gemonteerde kroniek van de geschiedenis van luchtvaartkapingen, verweven met de making of van het Amerikaanse angstklimaat. Bloederige jarenzeventigbeelden zijn het, swingend overgoten met een saus van citaten van auteur Don DeLillo en melige retromuziekjes. Do the Hustle!

Het werk had een nieuwe manier van vertellen door nieuws, films, radio- en tv-reclame, bedrijfsfilms en amateurbeelden te mixen tot een cocktail waarin niet de juistheid, maar vooral de suggestie belangrijk was. Een manier die daarna mede door regisseur Michael Moore groot werd gemaakt en werd gekopieerd door tal van experimentele film- en documentairemakers. De wereld is een beeldbank, pluk naar believen.

Door de aanslagen van 9/11 kreeg Dial H-I-S-T-O-R-Y bovendien een griezelig voorspellende status. Had Grimonprez het niet allemaal aan zien komen, met zijn beelden van het gecrashte vliegtuig bij Lockerbie, van bloed dat wordt opgedweild in terminals, van piloten die uit de cockpit worden gekieperd?

Dit alles doorsneden met beelden van de begrafenis van Stalin, de opening van een filiaal van McDonald's en Bill Clinton die naast toenmalig president van Rusland Boris Jeltsin de slappe lach krijgt? Had Grimonprez niet aangetoond dat na het sterven van de grote ideologieën er nog maar één cynische optie over was: die van het terrorisme?

In het Gentse museum wordt Dial H-I-S-T-O-R-Y continu vertoond in een halfopen container. Net zoals veel andere werken, waardoor het een kabaal van jewelste is. Grimonprez' doorbraakfilm is maar één elementje in de visuele trip die deze expositie wil zijn: een expositie als een iPod, zegt de kunstenaar. Alsof je wordt afgeschoten in een virtuele ruimte, vrij zwevend tussen alle beelden. Die je kunt gebruiken, aanpassen en weer terugschieten.

Deze beeldenvoorraad is een bijna ademend organisme geworden, waarin de ontvanger ook de aanbieder kan zijn. De thematiek kwam begin deze maand ook al op het Impakt Festival in Utrecht aan bod, waar Grimonprez een van de sprekers was.

Alle belangrijke werken draaien in Gent permanent. Ook de vroege film Kobarweng or Where is Your Helicopter? (1992, over de eerste contacten tussen westerlingen en Papoea's), het recentere werk Double Take (2009), Grimonprez' ode aan Alfred Hitchcock, en de nieuwe korte film Because Superglue is for ever, een voorproefje van een langer werk over happy endings.

Grimonprez heeft verder een bijna volledig overzicht van de films van Roy Villevoye en Jan Dietvorst opgenomen, die al jaren met onorthodoxe 'documentaires' terugkomen van reizen naar Nieuw-Guinea. Zij portretteren de oorspronkelijke bewoners niet met antropologische distantie, maar leven met ze mee. Alsof het geliefde en bewonderde, maar soms ook flink zeurende familieleden zijn.

Het overzicht van films die juist uit de eerste hand zijn, niet gesampled uit internetbeelden, toont de interesse van Grimonprez in de sociale rol van beeld. De nog redelijk geïsoleerd levende bewoners van Nieuw-Guinea laten onbewust zien hoe het altijd werkt: zodra een camera een dorp binnenkomt en de gemaakte beelden beginnen te circuleren, gaan de gewoonten en verhoudingen schuiven. Mensen gaan hun eigen leven acteren.

In Video Message (2009) vertelt Omomá, recht in de camera nota bene, dat hij 's nachts is bezocht door een geest die zei: 'Waarom heb je Roy toegestaan om jouw ziel te kopiëren en mee te nemen naar Nederland?' Dat is niet goed, zegt Omomá. Misschien moet Roy meer betalen.

Beeld manipuleert. Beeld corrumpeert. Beeld, is de les van Grimonprez, laat ons geloven wat de afzender maar wil. Hij laat ook nog een hele serie zien van Adam Curtis en Brian Springer, filmmakers die op kalme toon en gesteund door fantastisch beeldmateriaal duidelijk maken hoe wij dag in, dag uit door een kongsie van politiek, industrie en media gemanipuleerd worden. In de serie The Power of Nightmares (Curtis, 2004) wordt getoond hoe flodderig het bewijs voor het bestaan van terroristische cellen in Amerika was na 11 september. Arabieren werden tijdens een uitje naar Disney World gearresteerd op grond van hun toeristische video's. Die gefilmde prullenbak, die wachtrij, die hotelkamer - was dat geen voorwerk voor een aanslag? 'Ze [de CIA] gingen uit van een conclusie en begonnen gewoon de lege gaten te vullen, de vragen te beantwoorden. Het was fantasie', zegt een defensiespecialist.

Er moet voor tientallen uren film en boeken in de in de expositie staan en Grimonprez heeft alles zelf opgediept uit archieven en beeldbanken - YouTube bestond nog niet. Wie uiteindelijk met de tong op de schoenen naar buiten loopt, een slaap vol nachtmerries tegemoet, hoort aan de balie dat wel meer bezoekers de stortvloed onderschatten. 'Sommigen komen twee keer.'

Maar is dat wel nodig? Is meer in dit geval beter? Worden we iets wijzer als we nog meer reclames zien, nog meer dictators en parades op archiefbeeld? Nog een keer oud-minister van Defensie Donald Rumsfeld die zegt: 'There are known knowns. There are known unknowns. And there are unknown unknowns.'

Conclusies biedt Grimonprez niet, gelukkig. In zijn eigen werk blijft hij vooral een lyricus, die de beeldenvoorraad virtuoos, vrij en grillig bespeelt. In 2009 maakte hij de film Double Take, een uitvloeisel van een zoektocht naar een Hitchcock-lookalike. De film is doorsneden met vijf commercial breaks, waarin we Amerikaanse huisvrouwen uit de jaren vijftig desperaat op zoek zien naar betere koffie voor hun echtgenoten. Hun wanhoop (This coffee is poison!) gaat gelijk op met toenemende grimmigheid in de Hitchcockfilms.

Actrice Tippi Hedren wordt in The Birds vanuit de lucht aangevallen door een grote vogel. Ze bloedt uit haar hoofd (wie inmiddels volgens de methode-Grimonprez denkt en kijkt, vervangt 'Tippi' door 'Twin Towers'). In films komt de dood altijd van boven, zei Hitchcock ooit. Maar zelf wordt de acteur die hem speelt in Double Takevermoord met een kop koffie.

If you meet your double, you should kill him, is de eerste zin van Grimonprez' film en inderdaad, aan het einde wordt de look-a-like van Hitchcock (Ron Burrage) om het leven gebracht door zijn evenbeeld. Twee dagen na de opnamen overleed de acteur. Nee, dat had ook Grimonprez niet verzonnen.

Johan Grimonprez - It's a Poor Sort of Memory that Only Works Backwards: On Zapping, Close Encounters and the Commercial Break. S.M.A.K., Gent, t/m 29/01.

Wie is Johan Grimonprez?

Johan Grimonprez (1962, Roeselare) werd wereldwijd bekend met zijn film Dial H-I-S-T-O-R-Y (1997). Daarin mixte hij nieuws, films, radio- en tv-reclame, bedrijfsfilms en amateurbeelden tot een cocktail waarin niet de waarheid, maar suggestie belangrijk was. Grimonprez' methode werd mede door regisseur Michael Moore groot gemaakt en gekopieerd door tal van experimentele film- en documentairemakers. Het idee: de wereld is een beeldbank, pluk naar believen.

Op zoek naar aliens

Een volgend werk van Johan Grimonprez zou wel eens over buitenaards leven kunnen gaan. Hij verzamelt al lange tijd getuigenissen en studies over aliens. Tegen het blad Knackfocus zei hij onlangs: 'Toen Freud de eerste keer met zijn hutsekluts voor de dag kwam, werd hij ook weggelachen. En atomen bestonden zogezegd niet. (...) Na twintig jaar delven weet ik zeker dat er meer is dan we kunnen aanvaarden.'

undefined

Meer over